[IMG]
men.png
Fotimaxonim birinchi kelganidan keyin Odilbekning ruxsati bilan yana bir necha bor keldi, har kelishida katta ona ko'ngli yanada iliy boshladi. Mana bugun yana boryapti. Momoning ko'nglini olishni o'ziga burch deb bildi. Bemor buvi biroz tuzalgan, ularni turib qarshi oldi:
- Marhamat qizim, xush kelibsiz, - der ekan, ovozi bu tashrifdan mamnunligini bildirardi. O'tirdilar, hol ahvol so'rashishdi, suhbatlashishdi. 
- Fotima qizim, mana bu yerda ikkita olma bor. Birini o'zingaz oling, birini bolalarga bo'lib bering. 
Fotimaxonim turdi, olmalarni oldi. Kesdi. Bolalarga bo'lishdi. 
- O'zingiz nega olmadingiz, 
- Shular yesa, men yegandayman. 
Birozdan so'ng bolalar boqqa chiqib ketishdi. Ular chiqib ketishi bilan buvi:
- Fotimaxonim, to'g'risini aytganda, kuyovimning uylanishi meni o'lguday xafa qildi. Qizim vafot ztganiga nihoyat bir yil bo'ldi. Uning o'rniga, bolalar boshiga o'gay ona keltiradi deb o'zimni yeb ado qildim. Bu yerga ilk kelmoqchi bo'lganingizni Odilbekdan eshitganimda, kelmasin, ko'zim ko'rmasin, dedim. Ammo men yanglishgan ekanman, qizim. Har kelganingizda birozdan sizga ilib bordim. Ilk kelib-ketganingizdayoq kechgacha xafachiligim yengillashdi, Ularga o'z bolangizday qarashingizda kamchilik yo'q. Albatta, bolalarni ko'rganimda rahmatli farzandimni xotirlamay bo'lmaydi. Chidayolmayman, ammo bu uning o'limi tufayli paydo bo'lgan g'ussadir. Go'daklarimni boshi egik holda qoldirmadingiz, yetim ekanini bildirmadingiz, ularga o'gay bo'lganingizni sezdirmadingiz. Men ularni yig'latasiz, deb o'ylasam ko'z yoshlarini artdingiz. Dardlariga dard qo'shadi deb taxmin etsam, siz dardini oldingiz, hamda dard bo'ldingiz, dardlariga darmon bo'ldingiz. Alloh sizdan rozi bo'lsin, ikki dunyoda uyaltirmasin, Bu daraja ayollik - insoniylikni sizdan kutmagandim, to'g'risi. 
- Rahmat, sog' bo'ling xola. Sizdan ham Alloh rozi bo'lsin! Kuyovingizga turmushga chiqishimning eng asosiy sababi shu ikki go'dakka qarash edi. Balki ishonmassiz, ularni o'z farzandimday yaxshi ko'raman. Hozir bog'da o'ynayaptilar, ammo mening xayolim ularda, yiqilib, bir yeri lat yemasin, og'rimasin deb ich-etimni yeyman. Ertaga mavlud o'qitmoqchiman, borsangiz juda mamnun bo'lardim. 
- Yana biroz tuzalsam, boraman. Xayriyam vafot etgan uyga kirmagandim. Endi qanday kiraman, bilmadim. 
- Endi men qizingizman. Qarang, nevaralaringiz bor. Mavludni Xayriyaxonim ruhiga bag'ishlash uchun o'qitmoqchiman. Boring. Meni ranjitmang. Kutaman. 
Bolalar o'yinga berilib ketdilar. Fotimaxonim derazadan chaqirdi:
- Husayin! Singlingni olib kel, ketamiz. 
- Yana biroz o'ynaylik, ona. Xo'pmi?
- Yo'q, oqshom bo'ldi. Otang keladi, uyda bo'lishimiz kerak. Xayrlashdilar. Momo ikki go'dagini yetaklab, insoniy maqomning baland pog'onasida, muruvvat cho'qqilarida viqorli qadamlar tashlab ketayotgan bu xonimga ko'ksida ajib tuyg'ularga to'lgan holda qarab qoldi. ko'cha muyulishiga yetguncha kuzatib turdi. So'ng ichkari kirdi. Endi ularni ko'ngli bilan kuzatardi. Ko'ngilning kuzatishi uchun ko'zning ko'rishi shart emas. Lablari pichirlab duo qildi: Alloh sendan rozi bo'lsin, qizim!
Tonglab Odilbek bozorga chiqayotganda Fotimaxonim unga picha pul berdi. 
- Bunga qand olib keling. Hozirlik ko'rayin. Odilbek pulni qaytardi. 
- O'zim ololmaymanmi, Fotimaxonim! Olib qo'ying. 
- Mavludni men o'qitaman. Qandini olish mening zimmamda. Xoxlasangiz siz ham uning ruhiga istaganingizni bag'ishlang. 
Odilbek indamasdan pulni olib ketdi. 

* * *
Mavludga kelganlar unchalik ko'p emas. Xayriyaning onasi, Odilbekning ammasi va xolasi, Fotimaxonnmning onasi, qo'shnilardan to'qqiz-o'ntasi va mavlud o'qiydigan otinoyi. 
Fotimaxonim ko'pchilikni xohlamadi. Shovqin-surondan boshqa narsa bo'lmaydi deb o'yladi. 
Taklif etilganlar mavlud Xayriyaxonim nomiga o'qilganini eshitgach, Fotimaxonimni tabrikladilar. Bir-birlariga "Xonimlik mana bunday bo'pti-da, deyishdi. Fotimaxonimning fikricha, bu mavlud Xayriyaxonim ruxi pokiga bag'ishlanganini aytish lozim emas edi. O'zini ko'rsatishni yaxshi ko'rmasligini bilganlar - biladilar. Qadrlaydilar. Uning bu tushuntirishdan asosiy maqsadi nima ekanini bilganlar har holda uning bu harakatini ma'zur ko'rsalar kerak. O'lgan kundoshiga chin dildan hurmat ko'rsatgan xonimlar soni bir shahardagi mahalla boshliqlaridan ozroqdir. Fotimaxonimning shu guruhga mansubligi bilinishi zarur. Bolalarga o'gay onadek emas, o'lgan qarindoshining bolalariga qaraganday qarashini mahalla ayollari bilishlari shart. Bilsinlar, toki bundan buyog'iga bolalarning qulog'iga yetim ekanini aytib, pichir-pichir qilmasinlar. Mana mavlud o'qitishdan ko'zlangan maqsad va g'oya. Yo'qsa, Xayriyaxonimga sadaqa sifatida o'qilishi kerakmidi? Fotimaxonim kelganidan beri biror kun uning haqiga duoi hadya etmakni unutgani yo'q. 
Eshigiga kelgan faqirni sevintirarkan, ehsonini mutlaqo Xayriyaxonim nomiga atadi, kechgacha unga oid moldan o'zi uchun sadaqa qilish muruvvatga zid ekanini har gal vijdonidan eshitib turdi. Daraxt soyasida dam olib mevasidan totib, ekkanni va yetishtirganni duo qilish insoniylikdan hisoblanganidek, Xayriyaxonimning mehlari singgan xonadonga kelib, ko'nglida unga nisbatan yomonlik tuymadi. Tez-tez agar men o'lib, bolalarim boshiga bir xotin kelib, ne qilsa mamnun bo'lardnm deb ba'zan Xayriyaxonim parda ortidan bolalariga munosabatimni kuzatadi deya qabul qilish, faqat bularni Xayriyaxonim mamnun bo'ladi deb emas, Alloh rozi bo'lishini tushunib, uning amrini ado etayotganini anglash, unga xos bo'lgan va ayni o'rinda ta'kidlanishi zarur xususiyatlardandir. 
Aytishga oson. Masalan, yuvib tozalangan kiyim yarim soat o'tmasdan yana yuvadigan holga kelishi. Odilaning ovqatlanishida peshband taqimiga ko'nmay, ovqatni libosiga to'kishi, Husayinning o'ynayotganda yiqilib hamma yog'ini loy qilishi kabi son-sanoqsiz hodisalar... Bular qarshisida sabru tahammul ko'rsatib, bolalarni Ismoil, o'zini Saniha o'rniga qo'ymaslik, hatto o'z farzandini bu holda ko'rib yomon so'zlar aytadigan ayollar saviyasiga tuymaslik buyuklikning ifodasidir. 
Fotimaxonim bolalarning bu ishlaridan xafa bo'lmasdi deyish noto'g'ri bo'lardi. U ham oddiy inson-bandai ojiza, uning ham xush, noxush paytlari, yaxshilikdan suyunib, yomonlikdan kuyunishlari bor. Faqat bolalarning bu qilmishlaridan xafa bo'lish boshqa, bu xafachilik tufayli yaxshi yoki yomon harakatda bo'lish, sab etish yoki sabr etmaslik yana bir boshqa gapdir. Insonlik mezoni xafa bo'ladigan, qayg'uli xodisalar oldida g'am chekib-chekmaslik emas, bu hodisalarni sabr va matonat bilan qarshilash va afv etishdir. Fotimaxonim jajji go'daklardan yetuk insonlardek harakatlarni kutish nojoiz ekanligini yaxshi anglaydi. Shu sababda ularning noxush qilmishlaridan xafa bo'lsada, yomon so'z aytmoqdan o'zini tiya olardi. Albatta, bolalar bunda ishlarni atay qilmaydilar. Ya'ni Fotimaxonimga aziyat beraylik deb qilmaydilar. Qolaversa, Fotimaxonim bu uyga ularni urmoq, qarg'amoq, ko'ngillarini qoldirmoq uchun kelmadiku... Ularning yaralariga malham qo'yish niyati bilan keldiku. Bunda Alloh rizoligi mavjudligidan umid qildi. Ikki kecha avval o'tgan voqea Fotimaxonimning bu xususdagi fikrini ochiqroq ko'rsatadi. Dasturxon atrofida o'tirisharkan, Odilbek Odilaga peshband tutishni buyurdi, qizaloq akslik qilib, solmadi, ikkinchi qoshiqni olayotganda ovqat ust-boshiga to'kildi, Odilbek asabiylashib, ikki shapaloq urdi. Qizaloq chinqira boshladi. Fotimaxonim yemakdan chekinadi. 
- Ovqatingizni yemaysizmi, Fotimaxon?!
- Yemayman. 
Birozdan so'ng Fotimaxonim turib, dahlizga chiqdi. Orqasidan Odilbek ham chiqdi:
- Nega ovqatingizni yemadingiz, Fotimaxon?
- Nega bolani urdingiz? U bilib, xohlab to'kdimi?
- Men unga aytdim, peshband tutmadi. 
- Bolalik degani shunday bo'lmaydimi? Yigirma yoshli qizdan kutish kerak bo'lgan narsalarni kutmaysizku shu go'dakdan. Bola bo'lmaganmisiz, bolaligingizni unutdingizmi? Hammaning bolasi shunday, hamma bolalar shunday qilishadi. Men ursam, siz meni qaytarish o'rniga, teskarisi bo'lyapti, bunday keyin siz o'gay ota bo'lasiz, men o'z onasi... 
- Fotimaxon, hammasi sizning ziyoningizga. Endi uni artib-yuvadigan siz emasmi?
- Albatta, men. 
- Joningizni bunchalik qiynab, sizga nima zarur?
- Achinishga mendan ko'ra bolalar ko'proq muhtoj. Yer yuzida bularga achinadigan, qaraydigan bir siz va men. Buni yolg'iz menga tashlab qo'yasizmi? Bunga Alloh rozi bo'ladimi? Modomiki, kirlarini yuvadigan men ekanman, sabrim tugaguncha siz ham sabr qilasiz. Yaxshi bo'lib ketadi. Tarbiyamizga Alloh yordam beradi. Men bunga ishonaman. Endi borib uning ko'nglini oling, shunday qilsangiz men ham ovqatlanaman. Boring. 
Odilbekning boshi egildi:
- Fotimaxon, meni uyaltirdingiz, - deya ichkariladi. 

* * *
Kelganlarga mavlud ta'siri katta bo'ldi. Mamnun ketdilar. Bundan so'ng Fotimaxonim to'g'risida nari-beri so'zlaydiganlar topilsada, bolalarga yetimligini eslatishga o'xshagan hodisalar nihoyasiga yetdi. 
Mavlud o'qitilgan kechasi edi. Fotimaxonim tun yarmida uyg'ondi. Soat bir yarimni ko'rsatmoqda. Boqqa chiqdi. Osmonni bulut qoplagandi. Shamol esar, shamolda daraxtlarning shoxlari chayqalar va yengilgina fig'on qilib qo'yardi. Bu manzara kunduz kunlari xis etish qiyin bo'lgan tuyg'ularni qo'zg'ardi. Butalar orasidagi qochirgan ovi oldidan chiqqan ovchiday yulduzlarni kuvlagan oy ba'zan birpas bulutlar orasiga yashirinib, yana umid va shiddat bilan olg'a intilardi	
Qayga ketishmoqda? Qayoqqa boradilar? Har tun intizom bilan harakatlangan oy va yulduzlar nimani anglatadi, aslida? O'zlariga tayin etilgan vazifadan tashqari aslo chiqmagan, Yaratganning azamati va qudratiga dalolat etguvchi bu yulduzlarni bir muddat tomosha qilgan Fotimaxonim ichkari kirayotib yengilgina sovuq yeganiga sezdi. O'rniga yotarkan faqirlar har doim, har tun shunday junjikadi deya o'yladi. Tashqarida xanuz shamol fig'oni eshitilib turardi. Fotimaxonim shu fig'on aro Xayriyaxonimni o'yladi. Bir uyum tuproq holiga kelgan u xonim bu uyda necha yil yotgan? Mavluddan uning ruhi xabardormidi yoki kelganlarga Xayriyaxonim uchun
o'qiyapman deyishi soxtalik bo'ldimi? Bir muddat shularni o'yladi... 

* * *
Oradan ikki yil o'tdi. Fotimaxonimdan o'zgasi bardosh qilishi qiyin bo'lgan hodisalarga to'la ikki yil. Fotimaxonim nafsidan sabri ustun kelgan ikki yil. Bu ikki yil ichida Fotimaxonim ham bir qizli bo'ldi. Samiha... 
Samiha uch oyga to'lgan kunlar edi. Fotimaxonim ikki daqiqaga qandaydir ish bilan boqqa chiqdi. Samiha o'rnida yotar, Odila o'yinchoq o'ynar, ora-sira cho'ntagidan qovurilgan no'xat olib, og'ziga tashlab qo'yardi. Ikki daqiqadan so'ng Fotimaxonim ichkari kirganida Odila chaqaloqning to'shagidan tushib kelardi. Birdan yuragi shig' etdi. Ajabo, go'dakka bir narsa bo'ldimi? Bu savolga javob izlashga xojat ham, vaqt ham yo'q, chunki Samihaning xirillashi yaxshi nafas ololmayotganiga ishora. Fotimaxonimning ichi yondi. Otildi. Samihaning og'ziga ko'piklar to'plana boshlagandi. Barmog'ini og'ziga suqdi. Og'zida hech yo'q, ammo bolaning rangi va og'zidagi ko'piklar bo'g'ilayotganini ko'rsatardi. Chaqaloqni bag'riga bosdi. Ko'kragidan og'ziga ikki tomchi sut oqizdi. Bo'g'zi yumshaydi. Odila unga no'xat yedirmoqchi bo'lgani aniq edi. Bo'g'zidagi xirillash ortar, ko'piklar ko'payardi. Bolani olib, yo'lga chiqib doktorga borguncha vaqt o'tar, Fotimaxonim peshonasida paydo bo'lgan terlar, ko'zidan oqqan yoshlar hozir uning ne ahvolda ekanini bildirib turardi. Odilaga qaradi, narsa bo'lmaganday o'ynab o'tiribdi. 
- Odila, singlingga, nima yedirding?
- No'xat yedirdim. Yig'ladi-da... 
Fotimaxonimning ichidan kelgan bir his chaqaloqni qo'yib Odilani yaxshilab kaltaklashni, hech qursa, bir shapaloq tushirishni amr etardi. Talvasa paytida qilinadigan eng qulay ish shu edi. Hech bo'lmasa yuragiga biroz suv sepiladi. 
Lekin Odilaga tegadigan tayoqning Samihaga foydasi bormi? Bola ikki shapaloq bilan tuzalib qoladimi? Odila bola bu holga tushsin deb shunday qildimi? Istab, qildimi? Urganda keladigan foyda, avf etganda keladigan zarar bormi?
Fotimaxonim shularni o'ylab, Odilani urishdan voz kechdi, Odila yana hech narsadan xabarsiz holda o'yinchoqlarini o'ynab ketdi. Uning shu mas'um holatini ko'rib Fotimaxonim yolvordi. 
- Yo Rabbiy, bag'ri yarim yetimlar, ko'ngli mungli yetimlar hurmatiga, mening ikki yetim bolam hurmatiga bolamni qutqar! Kichik yoshda yetim va o'ksik qolgan Habibing hurmati. Yetimlarga yelka tutgan, qo'l uzatgan, haqqini qo'rigan yaxshi insonlar hurmati... 
Fotimaxonim oradan qancha vaqt o'tganini biladigan ahvolda emasdi. Bu uzrli holat. Bolasi bunday holga tushgan onalar uning nima his qilganini tushunadilar, vaqtni qanday o'tganini bilmasligi ham ayb sanamaydilar. Qo'lini chaqaloqning og'ziga tiqqanidan keyin to'rt-besh daqiqacha o'tdi. Faqat bu vaqt bolasi bo'g'ilgan uchun yoki og'riqlar, sanchiqlar ichra qiynalgan, tirishgan xasta uchun oz deganda bir necha soatlarday tuyuladi. 
Oradan besh daqiqacha o'tganda bolaning chuqur bir nafas olganini his etdi. Birdan yuragi yanada qattiqroq ura boshladi. Faqat bemalol nafas olayotganini ko'rgach tinchlandi. No'xat tomog'idan o'tib ketgandi. Darhol bu musibatni aritgani uchun Allohga shukr etdi. Bolaning yonoqlaridan bir-bir o'pib, hidladi va o'rniga yotqizdi. Yurak urishi, ko'ngil bezovtaligi hali tamoman o'tib ketmagandi. Bir oz gul suvi bilan chakkalarini, yuzlarini siladi. Fotimaxonim uchun katta musibat, o'zi uchun Samihaga qovrilgan no'xat yedirishdan iborat bo'lgan bu hodisa nimalarga olib kelganini bilmagan Odila bemalol o'ynab o'tirardi. 
Ajabo, shu tobda boshida Samihaxonim bir ona bo'lsaydi, holi ne kechardi? Buni taxmin bilish qiyin bo'lmasa kerak. Bu aziyat va haqoratlarni barcha tuqqan onalar va o'gay onalar tasavvur qila oladilar. 
Fotimaxonim bu hodisa sabab Odilaga tayoq o'qtalmadi, urmadi, yomon so'z aytmadi. Ammo chaqaloqni u bilan boshqa biror marta yolg'iz qoldirmadi. 

* * *
Husayin bu yil maktabga borishi kerak. Otasi uni qo'lidan tutib, qayd ettirib kelgani olib bordi. Husayin maktab ochilishi yaqinlashayotgani sari kuchliroq hayajonlanardi:
- Maktabda o'qish qiyinmi, ona? Siz ham maktabga borganmisiz, ona? - kabi savollar berar, Fotimaxonim uni tinchlantiruvchi so'zlar aytar, o'qib buyuk odam bo'lishini tushuntirardi. 
Fotimaxonim Husayin uchun ikki dona peshband qilish va uni maktabga doim top-toza qiyofada yuborish istagini Odilbekka bildirdi. O'rtoqlari orasida xijolat bo'lmasin, uyalmasin, derdi. 
O'qish ochilgan kuni otasi uni qo'lidan tutdi va maktabga olib bordi. Mahalladan tanish bir bolaga topshirdi. Sinflarga kirib-chiqishda yordam berishini tayinladi. Tushda ko'p qatori maktabdan qaytarkan, deraza oldida Husayinning yo'liga qarab turadigan bir ona bor edi. 
- Oh, onasining joni kelyapti, - deya uning jajji yonoqlaridan o'parkan, Husayin jiddiy oxangda:
- Tushlikdan so'ng, ovqatlangach yana o'qish bor, ona, - dedi. 
Pokiza peshband, dazmollangan shim, maktabga borib-kelishida yarqirab turuvchi, tozalangan poyabzal, yuzlari porloq bir bola... Bu hol va bu qiyofa maktab ochilishida qanday bo'lsa , shunday davom etdi. 
Bir kun toza, ikkinchi kun ham shunday bo'lmaydilar, bugun oyoq kiyimi yap-yangi
bo'lganlar, bir necha kun o'tgach loy ichida tanib bo'lmaydigan holga keltirishadi. Ichlarida boyi, faqiri, juda ham kambag'allari bor. Biroq eng boylari ham o'rtahol oila farzandi Husayinga tozalik va intizom jihatdan tenglasholmasdi. 
Bir kun o'qituvchi tozalikni tekshirayotib bir bolaning oldida to'xtadi. Ismi Yilmaz. 
Cho'ntagining cheti yirtiq, bir tugmasi tushgan va peshbandi ko'p vaqtlardan beri
yuvilmagandi. 
- Yilmaz, seni ertaga bunday ko'rmayin. Onangga ayt, o'qituvchi shunday dedi de, - tanbeh berib o'tdi. Nazorat davom etdi. Husayinning yoniga keldi. 
- Qarang, bolalar! Hammangiz Husayinday bo'ling. Unga o'xshab top-toza bo'lib keling. Sen aytchi, Yilmaz, sen g'ayrat qilsang, Husayinday bo'lmaysanmi, o'g'lim!
Yilmas boshini egdi, javob bermadi. 
- Gapir, sen ham Husayinday ozoda bo'lishni istaysanmi, Yilmaz?
Yilmaz bosh ko'tarmay ming'irladi:
- Istayman, ustoz. 
- Juda yaxshi. Modomiki, istar ekansan, ertadan boshlab seni gulday ko'rayin. Uyga borishing bilan onangga ayt, men uyalyapman, o'qituvchi menga tanbeh berdi de. 
- Men bunday deyolmayman, janob muallim. 
- Nega aytolmaysan?
O'qituvchi asabiylashganday bo'ldi. Yilmaz javob beravermagach, yengilgina, astagina qulog'idan tutdi:
- Buni qaranga! Ham toza bo'lmoqchimish ham aytolmasmish. So'ngra yana biroz dag'allashdi:
- !	
Yilmazning ko'zidan sizilgan ikki tomchi yosh muallimga ta'sir qildi shekilli, yumshadi, qulog'ini sekinroq ushladi. Otasini uzoqdan tanirdi, orqavorotdan bilardi. Boy bilan o'rtahol orasidagi bir odam edi. Bolasiga yangi liboslar olib berish unchalik qiyin bo'lmasa kerak. Uning boshini silab:
- Boshqa bunday adabsizlik qilma, Yilmaz va bolalarga murojaat qildi:
- Yilmazning uyini biladigan bormi?
- Bor, ustoz. 
Uch qo'l barobar ko'tarildi. 
- Bugun ketishda Yilmazlarniknga uchrab, mening aytganlarimni aytasiz. Aytmasinlar, janob muallim. 
- Aa-a-a? Haddingdan oshyapsan, Yilmaz... Nega aytmasinlar? Sababi nima?
- Chunki, aytsalar, tayoq yeyman, ustoz. Mening o'z onam yo'q, mening onam o'gay. 
Yilmaz bu gaplarni aytar ekan yig'lay boshladi. Yig'i aralash qo'shib qo'ydi:
- Aytganlari bilan bajararmidi? Battar uradi. 
Yana yig'lashga tushdi. O'qituvchi bu qadar qattiqqo'llik qilganiga pushaymon bo'ldi. Ahvol bunday bo'lib chiqishini o'ylamagandi. Yilmaz to'xtamasdan yig'lardi, 
- Yilmaz, yig'lama. Azamat yigitsanku o'zing. Tashqariga chiqib, yuzingni yuv! Husayin, do'stingga yordamlash!
Husayin Yilmazning qo'lidan tutdi, Yonma-yon sinfdan chiqishdi. 
Chashma boshida - ikki bola. Biri o'gay ona zulmini, etimlik mashaqqatlarini totgan, ikkinchisi yetimligini bilmagan, ona mehrini ko'rayotgan yetim. Yilmaz yuz-qo'lini yuvgach, qo'llarini shimiga surtdi:
- Ro'molcham yo'q. O'zi bermaydi, men ham so'ramayman. So'rasam, yomon so'zlar aytadi. Sen o'lmading, men qutulmadim, deydi. Bechora onamga ham til tekkizadi. Husayin cho'ntagidan ro'molchasini chiqardi:
- Ol, Yilmaz. Seniki bo'lsin. 
- Olmayman, Husayin. 
- Olmasang, xafa bo'laman. 
Yilmaz ro'molchani oldi. Cho'ntagiga soldi. Birga sinfga kirdilar. Tushdan so'ng maktabdan uyga qaytgan Husaynda parishonlik sezilardi, 
- Bolaginam, nega xafa ko'rinasan, birov bilan urishdigmi yoki boshqa bir hodisa ro'y berdimi, - deya ahvol so'radi Fotimaxonim. 
- Yo'q, ona, hech narsani o'ylaganim yo'q. O'qituvchim meni bolalarga ko'rsatib, Husayndek bo'linglar, dedi. 
- Ofarin, o'g'lim. Ammo sen yana nimanidir o'ylayapsan?
- Yo'q, ona, hech narsani o'ylaganim yo'q. Sinfimizda Yilmaz degan bola bor. Usti boshi kir, yirtiq... 
Husayin sinfda bo'lgan voqeani boshidan hikoya qilib berdi. 
- Ona, juda achindim, unga ro'molchamni berdim, jahlingiz chiqmas. 
- Obbo bolamey, yaxshilik qilsang, nega jaxlim chiqsin?! Juda yaxshi qilibsan. Ertaga do'stingni aytib kel. Onam so'tilgan kiyimlaringni tikmoqchi de. Albatta olib kel, xo'pmi? Senga ham savobi tegadi. Yetimga yordam qilganing uchun Alloh senga savob beradi. Ertasi kun Husayin onasining aytganini qildi. Bir bolani ergashtirib keldi. Bu bolaning o'gay ona zulmi ostida, qarovsiz o'sganini anglamoq uchun axmoqning y ikki bor qarashiga hojat yo'q. Fotimaxonim ularga ovqat berdi. Ular ovqatlanayotgan paytda kiyimlarini tikdi, tozaladi, dazmolladi. 
Bir soatdan so'ng ko'chaga chiqqan bola mening ham shunday onam bo'lsaydi degan orzu bilan o'gay onasi bo'lgan uyi tomon yo'l oldi. U ketishi bilan Husayin Fotimaxonimning bo'ynidan quchoqladi:
- Bir dona onam, dono onam, bularni men uchun qildingizmi?
- Albatta, o'g'lim, yana olib kel, kutaman, yana shunday qilaman. 

* * *
Uch-to'rt kundan keyin Yilmaz Husayinning qistovi bilan yana keldi. Aslida qistashiga ham hojat yo'q edi. Uyida ko'rgan yomonlik, zulm hamma endi menga shunday muomala qiladi, hech kim yaxshi ko'rmaydi, hamma mendan nafratlanadi, degan ishonchni paydo qilgan edi. Yilmaz kimning yoniga bormayin, xo'rlik, haqorat va ko'raman, deb o'ylardi. Bir gal Husayinning onasi o'g'lim dedi, ammo bu safar ham shunday deydimi, kelganidan mamnun bo'ladimi?
Dard ustiga dard - yana shuncha o'gay ona ham bor. O'gay onalarga topshirgan bolalarining yuzidagi mahzunlikni uqolmaydigan, ojiz, o'ysiz, beg'am qancha otalar va nihoyat guldek bolalari chekkan aziyatdan suyaklari sirqiragan necha-necha marhuma onalar bor. 
Fotimaxonim ko'zlarining namlanishidan hech narsa tushunmagan Husayin, xafa qiladigan gap aytdimmikan, deya o'ylarkan, Fotimaxonim:
- Ayt, o'g'lim, ayt, u ham meni ona desin. Tushdan keyin olib kel, maylimi? Tushdan keyin Yilmaz keldi. Ko'zlarini yerdan olmas, uyalardi. 
- Qani Yilmaz, ona desangchi, onamga! Husayin uchun bir kalimadan iborat ona degan so'zni aytish qanday qiyinligini, bu so'zning naqadar qimmatli ekanini Yilmazdan so'rash kerak edi. Fotimaxonim xuzurida ikkita yetim bor edi. Biri dunyoning barcha alam va qayg'usini totib ko'rgan Yilmaz ismli bechora bola; ikkinchisi esa ayni holatdan Allohning marhamati bilan Fotimaxonimning duch kelishi natijasida qutulgan baxtiyor bola, Ikkisining ham onasi o'gay. Ammo biri marhamatsiz, toshday hissiz, bergan aziyatidan zavq oladigan vijdonsiz; ikkinchisi esa, o'z bolalariga qarashda onalarga o'rnak bo'ladigan, ya'ni onalar o'z tuqqan bolasiga mana shu o'gay onachalik qarashni, mehrli bo'lishni havas qilishiga sazovor bo'lgan. 
Fotimaxonim Yilmazning ro'parasiga cho'kkaladi. Bir necha tengdoshi toqat qilolmaydigan mashaqqatlar boshiga tushgan yetti-sakkiz yoshlardagi bu bolaga, mahzun chehrali jajji bu insonga mehr to'la ko'z bilan qaradi. 
- Qani, ona deginchi, menga o'g'lim. Endi men sening ham onangman. Husayin qanday o'g'lim bo'lsa, sen ham shunday o'g'lim bo'lasan. Xafa qilma meni, ona deginchi, o'g'lim... 
Bu orada ko'zlari yoshga to'lgan Yilmaz birdan o'zini Fotimaxonimning bag'riga otdi. Ona, onam... - deb faryod qildi. Fotimaxonim uni haqiqiy onalik bag'riga bosdi, quchoqladi. Umrida ona shafqatidan mahrum, ona mehrini ko'rmagan bu bola qarshisida u ham marhamat yoshlarini to'kdi. Husayin ikki uch-qadamcha naridan bu hayajonli, achchiq manzaraga qarab qolgandi. Hayratlar ichida edi. Hozir Yilmaz his etganlarni u his etishi yoki unga his ettirish mumkin emasdi. Tomdan yiqilib tushganning holini faqat tomdan yiqilib tushgan biladi. Kim bilsin, bechora bola ona deyishni qanchalar orzu qilgan, qancha vaqtlar, qancha yillar bolam degan so'zni eshitmoqqa zor bo'lgan. Birozdan so'ng Fotimaxonim ko'z yoshlarini artdi. 
- Sen uyda onangni nima deysan, ona demaysanmi, o'g'lim. 
- Yo'q. So'ng xo'rsinib ko'shib qo'ydi: - o'zi aytkizmaydi. Bir marta unga ona dedim. Nega onang bo'lay, men tug'dimmi seni? Bor, anavini ona degin, - deb mozorot tomonni ko'rsatdi. 
- Men ham shundan keyin uni ona demadim. Hiqillay-hiqillay bularni so'zlagan Yilmaz, gapirib bo'lgach, yana yig'lashga tushdi. Fotimaxonimning dardi yana oshdi. 
- Bundan keyin meni ona degin, maylimi?
Fotimaxonim uning ko'z yoshlarini artdi, kuchi yetgancha tasalli berdi. Faqat qisqa bir vaqtda, uning mushtday qalbida yillar osha yig'ilib qolgan dunyoday dardni ketkazishi mumkinmi? Doim qon tomib titragan jarohat bir onda qanday tuzaladi? Har kn vayron bo'lgan ko'ngil bir zumda qanday tiklanadi?
Birozdan so'ng u o'zi uchun zindon bo'lgan uyga ketarkan, yana eski holiga qaytadi. Dunyoda Yilmazga ochiladigan yolg'iz uy, ota uyi... . Ammo uning uchun eng yoqimsiz uy ham shu. U zindon bo'lmay nima? Mashaqqat makoni! Azob uyasi! Ne qilmoq kerak? Yilmaz bu uyda, hatto tushida bo'lsin, loaqal bir-ikki soatgina halovat topmoqqa rozi... Ammo u yerda ko'rgan tushlari ham dahshatli, terlarga g'arq bo'lib uyg'onadi. Bir muddat zulmat ichra ko'zlarini katta-katta ochib shiftga tikiladi, mavhum xatar, noma'lum qo'rquv aro chap-o'ngga ag'dariladi. Yana shu qo'rquv ostida sekin-sekin ko'zlariga uyqu cho'kadi... Kechasi kunduzidan totsiz, kunduzi kechasidan qorong'u bu uyda yashashdan ne foyda, yashamaslikdan ne zarar? Ichidagi havo, devoridagi toshlardan qattiq bu uyda Yilmaz uchun ko'rishi mushkul bo'lgan, ko'rishi mumkin bo'lmagan, yo'q narsa bor: saodat... 

* * *
Sodiyaxonim anchadan beri o'gay o'g'li Yilmazda bir qancha o'zgarishlar seza boshladi. Bir kun liboslari tikilgan holda keladi, boshqa kun Yilmazda anglashilmas xushnudlik ko'rinadi. Aslida undan biron narsa so'rashga hech qachon jur'at qilmagan bu bola o'zidan yana ham uzoqlashganini, biroq qoniqish holatidan kamini sezganday bo'lardi. Buning sababi bo'lishi kerak edi. Uch-to'rt kun avval yirtiq shimini tikilgan, yuvilgan, dazmollangan ko'rishi uni yerga urganday bo'ldi:
- Bugun qayoqda qolding?
- Dars tayyorladim. 
- Kimlarnikida tayyorlading? - Husayinlarnikida. 
- Husayin kim?
- Sinfdoshim. 
- Xo'sh, shimga nima bo'ldi?
- Onasi dazmolladi. 
- Nega dazmollatding?
- O'zi dazmollayman dedi, berdim. 
- Seni shunday taltaytirishadi. Duch kelganga yaltoqlanasan, shundaymi? Qarab tur, kechqurun otangga allakimlargadir shim dazmollatib yurishingni aytib dodingni berdirmasammi. Ja-a, janob bo'lib ketdilar. Ko'z tegib yurmasin tag'in!
- Nima qilay? Siz dazmollamaysiz, meni maktabda turtkilashadi. Tayoq yeyman. Bundan xabaringiz bormi?
- Vaysashini-chi buni!
Sodiyaxonim shunday deb Yilmazning ustiga bostirib kela boshladi, ammo Yilmaz chavdonlik bilan eshikdan chiqa qochdi. Sodiyaxonim eshikdan chiqishi bilan Yilmaz qochgan tomondan kelayotgan xotinga baqirdi:
- Allohni sevsangiz, shuni ushlang. 
Lekin ayol yonidan indamay o'tavergach, yana baqirdi:
- Allohni sevsangiz, dedim, Inson. Shuni ushlab qoling!
- Allohni yaxshi ko'rganimdan, Undan qo'rqqanimdan tegmadim. Yetimni urish uchun gapirgan gapingizni qarang. Unga ko'targan mushtingizni nafsingizga ursangiz, avval o'zingizga urib ko'rsangiz qanday bo'larkin? Agar Allohni bilsangiz, bu go'dakka xizmatchi bo'lardingiz. Bolangiz o'zingizday o'gay ona qo'lida qolsa, nima qilasiz? - dedi va javob kutib turmasdan yo'lida davom etdi. Bu so'zlar Sodiyaxonimning g'azabini battar qo'zg'adi. Oh, ko'chalar oralab bu tirmizakni quvlasa, tutib o'chini olsa... 
Uning ortidan kin to'la boqishlar bilan chaqnagan ko'zlar, g'ijirlagan tishlar va hirsli, o'zgacha tusga kirgan yuz... boshqa chora yo'qligi uchun uyga chekindi. Eshikni ichkaridan bekitarkan, oqshom uyga kelarsan, deya ming'irladi. 
Kim bu Husayin? Avvalo buni bilib, borib bolani taltaytirmasliklarini aytib, ogohlantirib kelish kerak, Yilmaz kim, dazmolli shim kiyishni unga kim qo'yibdi?! Yamoqli kiyim yetmaydimi?
Aslini olganda Sodiyaxonim Yilmazga yomon muomala qilishini biladi. Maktabdan yugurib kelib, non so'ragan yetti yoshli och go'dakka: Zaqqum ye. Qani non, ko'rmayapsanmi? Bu janobimga endi bir xizmatchi yollashimiz kerak! - demaslik kerakligini ham biladi. Biladi, ammo o'zini to'xtatolmaydi, tutib turolmaydi. Yilmazning har harakati uning g'ashiga tegadi. Ko'rishi bilan asabiylashadi. O'z bolasi ne qilsa yoqadi, sevinadi. Yilmazga kelganda teskarisi. Yilmaz ona deguday bo'lsa, xuddi uning onasiga o'xshab o'lib qoladiganday tuyuladi. Yilmazga nisbatan haqsizlik qilishdan boshqa ish qo'lidan kelmaydi. Ba'zan: Bu bola o'zi shunga munosib, yo'qsa boshiga mendan boshqasi kelgan bo'lardi, balki yaxshilikka yaramas, yaxshilik qilsam, yanada kekkayib, yomonlashib ketishi mumkin, - deya o'zini ovutardi. Ba'zan qilgan muomalasi va so'zlagan so'zi haddan oshganini o'zi ham tan olardi. Masalan, olti oy oldin bir hodisa bo'lib o'tdi. O'sha oqshom eri:
- Qara, Sodiya, bolaning cho'ntagi yirtilibdi, tikib ber!-dedi. 
- Endi shu yetmay turuvdi, shu qoluvdi qilmaganim. Ipni ignadan o'tkazib, chatib tashlash shuncha qiyinmi bunga? Ertaga askarlikka borsa, qanday qiladi? Hozirdan o'rgansin... - deb javob berdi. Holbuki, ertaga askarlikka boradigan bola, endigina boshlang'ich maktabning birinchi sinfiga borishga tayyorlanyapti. 
Bu surbetlik qarshisida ota nima ham qila olardi? Bechora odam, bu xotinga go'yo azob chekish va bolasini ezdirish uchungina uylangandi. Bu ikkisi rost chiqdi. Har oqshom yangi-yangi shikoyatlar... Go'yo bu bola tongdan tungacha yaramaslik qiladi yoki yetimning butun vazifasi o'gay onasiga ish orttirishdan iborat emish. Bu oqshom eshitgan shikoyati yanada boshqacharoq. Yilmaz shimini boshqa ayolga dazmollatgandi. Bu ish uydagi onaga, ya'ni o'ziga katta haqorat edi. Agar qilingan bu aybning jazosini ota bermasa, beradigan topiladi. Ota-o'g'il bir bo'lib, bechora Sodiyaxonimga xayollariga kelgan zulmni o'tkazishadi. Sodiyaxonim bu harakat o'ziga haqorat ekanini tushunar, biroq uning shimini dazmollash lozimligini aqliga sig'dirolmasdi. 
Shu paytgacha xohlagan tarafiga osongina egiladigan eri bugun negadir uning xoxishiga mos suhbatlashadiganga o'xshamasdi. Vajohati shuni ko'rsatib turardi. Zotan, ota-o'g'il bir bo'lib o'ziga zulm qilish rejasini pishitib olganlarini, bulut kelishidan yomg'irni sezganday erining holatidan sezgan va yana o'zi haq bo'lib chiqishi uchun gapni shunday boshlashni lozim topgandi. Haqiqatan, Mahmudbek:
- Qani, Xonim, avval aytingchi, shu uyga kelganingizdan buyon bu bolaning shimi necha marta dazmollandi? Bola maktabga - odamlar orasiga boradi, parishon qiyofada chiqmasin deb chiroyli kiyintirib jo'natgan kuningizni eslaysizmi? Unga ona bo'lib aziyat chektirmasdan, yomon so'zlamasdan, kaltaklamasdan yoki kaltaklatmasdan, yaxshi muomala qilgan, ko'nglini olgan, bolam deb bag'ringizga bosgan kuningiz bo'ldimi? Masalan, hatto bayram kuni o'z bolangizday quchib, o'pganingizni kim ko'rdi? Albatta, birovlarga boradi. Bundan g'azablanish o'rniga biroz o'ylab ko'rsangiz qanday bo'lardi? - deyishi ahvol u o'ylagandek bo'lib chiqmaganini anglatardi. 
Mahmudbekning nogoh sizlab, vazmin gapirishidan Sodiyaxonim dovdirab qoldi. Aslida bir gapini ikki qilmagan eridagi bu holatga biror ma'no berolmadi. Kunduz Yilmazni ushlab qolmagan xotin ham nimalar demadi. Demak bu ishda bir sir bor. Ammo Sodiyaxonim osonlikcha bu sirning tagiga yetolmasdi. 
Kunduz Yilmazning tutilishini istamagan kampir Sodiyaxonimga aytadiganini aytib, qolganini to'kib solish uchun Mahmudbekning do'koniga to'g'ri bordi va u yerda nafasini rostladi. Mahmudbek mahallada keksa ayollar orasida hurmatli bo'lgan Faridaxonimni yaxshi kutib oldi, nima xizmatlari borligini so'radi. Faridaxonimning rangi o'zgarib kettani dilida to'kib soladigan gapi borligini bildirib turardi. O'rindiqqa o'tirgach, bir-ikki lahza tin olishni kifoya bilib so'z boshladi:
- O'g'lim Mahmudbek eshigingiz oldidan o'ta turib... - deya hodisani anglatgach, xulosa qilib maqsadini aytdi. - Biroz avval mendan biror xizmat, iltimosim, amrim bor-yo'qligini so'rading. O'rtada bajarishga majbur bo'lganing - Alloh amri bor. Zero, ado etilishi lozim bo'lgan eng sharafli amr Alloh amridir. Alloh bolaga, yetimga yaxshi qaramoqni amr etgan. Ana shu amrni ado etmasdan, mening xohishimni o'rinlatishdan senga nima foyda bor? Ikkinchi uylanganingdan buyon Yilmaz yomon so'z eshitishdan, ezilishdan, tayoq yeyishdan boshqa narsa ko'rgani yo'q, sizningcha, shu Alloh amrini ado etishmi? Senda otalik mehri bo'lsaydi hamma Yilmazga achingan bir paytda va bu gap menday kampirning qulog'igacha yetib kelmasdan burun o'g'lingga achingan bo'larding va uni butunlay Sodiyaxonimning ixtiyoriga tashlab qo'ymasding. Yo rahmatli xotiningdan qolgan omonatni shunday xor-zor qilib saqlash uchun uylangandingmi? Xotiningni bu qadar mamnun etishga urinishing yaxshi, biroq Allohning xuzurida qanday javob berishingni ham ozgina o'ylab ko'rmadingmi?
Eshikdan kirgan xaridorni ko'rgan Faridaxonim gapirishdan to'xtadi Mahmudbek eshitgan achchiq so'elar ta'sirida terlarga botdi, yer yorilsa, kirib ketsam, deydigan holga tushdi. Xaridorning kirishi unga quyosh tig'ida terga botgan odamga salqin xavoning tegishidek ta'sir qildi. Turib, xaridor bilan muomala qildi. Ikki daqiqadan so'ng, xaridor ketgach, yana mehmoni ro'parasiga vijdon hisobini bermoq uchun qaytdi. Faridaxonim bu ikki daqiqa ichida biroz tinchlandi, yana qancha achchiq so'zlar aytib yuborishi mumkin ekanligani o'ylardi. Ammo ortiqcha so'zga ehtiyoj yo'q edi. Tushunganga shunisi ham ziyoda, yaxshi otga - bir qamchi. Xonim so'zini anchayin qattiqroq ohangda davom ettirdi:
- Bu bola chekkan azob, ehtimol, seningcha kamdir, ammo biz endi chidayolmaymiz. Agar xotiningning zulmini to'xtatolmasang, bolani bizga ber, o'z nevaramday qarayman. Yo'qsa, biroz otalik burchingni ham bajar, yetimning chiroyi ochilsin. 
Faridaxonim so'zlarini tugatib o'rnidan turarkan, yana qo'shib qo'ydi:
- Achchiq gapirdim, Mahmudbek! Lekin yetimning haqqiga rioya qilmaganing, bu haqsizlikning oldini olmaganing uchun ertaga chekadigan azobing bundan anchayin achchiqroq bo'ladi. Butun pushaymon bo'larsan, balki qutulish yo'lini toparsan, ammo ertangi pushaymon o'zingga dushman bo'ladi. 
Faridaxonim taklif etklgan choyni ham ichmasdan turib ketgach, Mahmudbekni chuqur o'y bosdi. Eshitgan so'zlari bag'ini ezib yubordi. Ayol kishidan bunday haq so'zlarni eshitish osonmi? Agar kichikligidan kattalarga hurmat ruhida tarbiyalangan bo'lmasa edi, balki ko'rsroq javob tsaytarib yuborardi. Ammo aytadigan so'zlari nafsining himoyasidan boshqa narsa bo'lmasdi. O'zini bu ayoldan himoya qilishdan, unga o'zini haq deb ko'rsatishdan nima foyda bor? Modomiki, ertaga aldab bo'lmaydigan, har narsaning haqiqatini ayon qiladigan, zolimdan mazlumning haqqini Olib beradiganning huzuriga borilganda mahallaning momosiga qiladigan dag'dag'asi Mahmudbekni qutqaradimi? Aslida aytilgan so'zlar naqadar achchiq bo'lmasin haq, emasmi?! To'g'ri aytmadimi momo? Uylanishidan murodi Yilmazninguzur-halovatini ta'min etishmasmidi? Qani u halovat, qani u xuzur?!
Oqshom Sodiyaxonimga qarshi ilk bor achchiq gapirishining siri shunda edi. Tabiiyki, Mahmudbek Faridaxonimning do'konda aytgan achchiq gaplaridan so'z ochmadi. Sodiyaxonimga qarshi jangta chiqan Mahmudbek bundan keyin muvaffaqiyat qozonadimi? Yoki Sodiyaxonim Yilmazga qarshi hiylalarini boshqa yo'lga, boshqa usulga almashtiradimi? Ta'qib etadimi? Javoblar taxmindan iborat. Vaqt ko'rsatadi. Bunday savollarga munosib javobni dono hakam vaqt bergusidir.

 * * *
Bironta mahallada mish-mish to'xtadi deyish - bugun quyosh chiqmadi deyish bilan barobar. Buni ikki xotin uchrashganda beixtiyor qulog'ingizga kirgan so'zlardan ham bilishingiz mumkin. Bunday suhbatlarda yaxshi-yomon do'stlari ortidan faqat ezgu maqsadlar, odob va axloqdan so'z ochgan fazilatli ayollar unchalik ko'p emas. Fotimaxonim qanchalik yaxshi bo'lmasin, u haqda xilma-xil so'zlarni qalashtirib tashlaydiganlar oz emas. Odilbek uylanarkan, u haqda hech narsani bilmasalarda: Oh, bechora go'daklar, o'gay ona qahrini ko'radigan bo'lishdi, - deya bolalar chekadigan azoblardan fol ochadilar - bahs etadilar. Vaqt ularni haqsizlar safiga qo'shdi. Fotimaxonim kelishi bilan qaqshab qolishi kutilgan go'daklarning chiroyi ochilib, yomonlikka duch kelishlari o'ylangan bolalar gulday pokiza holatga kirdilar. Bu safar Fotimaxonimning onalarcha harakatlarini o'zining bolasi yo'qligiga bog'ladilar. O'zining bolasi bo'lmagandan keyin hamma ham shunday qiladida, - dedilar. O'zining bolasi tug'ilsin ko'ramiz, bularning bir pullik qimmati qolarmikin, - deydiganlar ham topildi. Ajabo, bu gaplarni gapirganlarning o'zlari ikki yetimga qarashi kerak bo'lib qolsa, nima qilarkinlar?! O'z bolalariday qarash u yoqda tursin, Yilmaz yoki Ismoilga qaralgandan sal yaxshiroq tarbiyalay olishadimi? Haqiqat shuki, har kun yuzlab bolalar yetim qoladi. Ammo bulardan faqat bitta-ikkitasigagina Fotimaxonim nasib etadi. Haligi g'iybatchilarning har biri Saniha, Sodiya bo'la oladi, ammo Fotimaxonim bo'la olishi gumon. 
Vaqt yana ularning yanglishganini ko'rsatdi. Samiha tug'ilgandan keyin ham Husayin va Odilaning ahvollari o'zgarmadi. Hatto Odilaning uch oylik Samihaga no'xat yedirmoqchi bo'lgani va tomog'iga tiqilgani to'g'risidagi hodisani, hech kim, loaqal Odilbek ham eshitmadi. Fotimaxonim matonat ko'rsatdi, sabr qildi. Birovlar eshitishining hech qanaqa foydasi yo'q edi. Qo'lida o'z bolasi bo'lishiga qaramasdan Fotimaxonim Husayinni ikkinchi sinfga ham avvalgiday pokiza holda jo'natardi. 
U fazilat yo'lida yuksalardi, bunga ters o'laroq razolat yo'lida tashlanayotgan qadamlar ham yo'q emas edi. 
Samoxatxonim qatnashgan bir suhbatda, o'zi yo'q qo'shnilar g'iybat qilinib, navbat Fotimaxonimga yetdi. Fotimaxonimning ishlari boshdan-oyoq riyokorlik emish. O'zini ko'rsatish uchungina bolalarga yaxshi qararmish. Bunday ichi sirti bilan, tili dili bilan, so'zi ishi bilan bir bo'lmagan kimsalar aslida juda xavfli ekanlar. Zotan, ikkiyuzlamachi bo'lish, yaxshilik qilyapti deyishlari uchungina yaxshilik qilish axloqsizlik bo'lmay nima? Qanchadan-qancha shunga o'xshash axloq qoidalari sanaldi. Natijada Fotimaxonim haqida tamomila teskari xulosalar chiqarildi. Ular orasida vijdoniga quloq soladigan yolgiz Samoxatxonim edi, u eshitgan so'zlariga e'tiroz bildirdi:
- Singlim, inson o'zini ko'rsatish uchun yetimlarga bunchalik mehribonlik qilishi qiyin. Bolalarning ahvolini ko'rmayapsizmi? Har kun toza kiyintirib chiqaradi. Necha bor o'zim ko'rdim: bolalar yiqilib, hamma yog'ini loy qilib uyiga ketishadi va besh daqiqa o'tib, yana top-toza chiqib kelishadi. Mayli, bizga hamma amallari sezilmasin ham deylik, lekin qo'shnilar bu xonimning bolalarga baqirib-chaqirganini, qarg'aganini eshitishlari kerakku? Yoki tarsaki tushurganini ko'rmaydilarmi va ularning yig'laganlarini eshitmaydilarmi? Na sen, na men uning qilganini qila olamiz. Yuz-qo'limizni bulg'amaymiz. Bizga o'tirib olib g'iybat qilish qulayroq. Hech bo'lmasa unga til tegizmaylik. 
- U bularning barini o'zini ko'rsatish, namoyishkorlik uchun qiladi-ku!
- Qayoqdan bilasan? Tashqaridagilarga o'zini ko'rsatishi mumkin, ammo uyda kechgacha hech kim bo'lmaydiku, kimga namoyishkorlik qiladi? Atrofidagi to'rt devorgami? Mayli, Fotimaxonim o'zini ko'rsatish uchun yaxshilik qilayotgan bo'lib chiqa qolsin. Ammo bundan bolalar huzur-halovat topyaptilar, o'gay ona nimaligini bilmayaptilarku, shuning o'zi yetmaydimi?! Koshki, barcha o'gay onalar ham u kabi ko'rgazmaga bo'lsada, yaxshilik qilsalar!
Samohatxonim to'g'ri gapirdi. Ammo to'g'ri gapni tan olish osonmi? To'g'ri so'zga moyillik bildiruvchi topiladimi? Ularga har qancha asossiz bo'lmasin, o'rtada g'iybat qilishga yaragulik mavzu bo'lsa bas. Qilingan yoki qilinmagan gunohlari uchun kimlarningdir po'staklarini koqishlari kerak. Saqichday chaynab g'iybat qilishlari kerak. Fotimaxonimning bir qusuri bor edi. Uning bu ayollar orasiga ko'shilganini, umuman gap-gashtaklarga chiqqanini hech kim ko'rmagan, shunchaki kelib-ketib yuraversa bo'lardi, aslida. Mahalladagi ayollarning ko'pchiligi uning yuzini durustroq ko'rganlari ham yo'q edi. Bu uning kibriga ishora emish. Inson o'zini bunchalar katta tutmasligi kerak ekan. Alloh bunday insonni dovdiratib qo'yarmish. O'zini shunday katta tutganidan keyin ikki bolalidan boshqa kim tan olardi?! Keyin Xayriyalarnikiga onasi huzuriga borgani nimasi? Qizingning o'rnini men egalladim, deganimi?! Shu ham odamiylikmi?! Samohatxonim yana gapga aralashdi. 
- Orangazga kelib nimaga erishadi. Birovga loy chaplash, birovni yomonlashni o'rganadimi? Xayriyaning onasi huzuriga yomon niyatda bordimi? Borishidan xafa bo'lsa, Fotimaxonim buning chorasini topib, ko'nglini olsa kerak menimcha, Xayriyaning onasi nevaralarining ahvolini bilib xursand bo'ladi. Agar xafa bo'lsa edi, Fotimaxonimning ziyoratiga kelarmidi?! Ko'ryapsizki, ora-sira o'z xohishi bilan kelib-ketib turibdi. Bunisiga nima deysiz?!
Ayollardan biri qattiq suqildi. 
- Qo'ying, qizim, Samohat bugun Fotimaga oqlovchi bo'lgan. Boshqa gaplardan gapiring. 
- Nega oqlovchi bo'lay? Haqni haq deyish oqlovchilikmi?
- Oqlovchilik. Yaxshi gaplashayapmiz, suhbatni buzib nima qilamiz? Ma'nosiyam, foydasiyam yo'q. 
- Yaxshi gaplashish, Fotimaxonimga ayb taqmoqmi? U holda marhamat, xohlaganingizni gapirib, suhbatlashing. 
Samohatxonim shunday deb, o'rnidan turdi. Qistashlariga qaramasdan o'tirmadi va chiqib ketdi. 
Samohatxonim Husayinni yetim degan xotinni qaytarganini eshitganlar bor edi. Uning bu vaziyatda o'zini tutishini ko'z oldiga keltirganlar ozmi-ko'pmi har holda vijdoni borligiga qanoat hosil qilgan bo'lishlari kerak. Ayollar orasida bu xildagi, ya'ni haqsizlik qarshisida jim turmaydigan, haqiqatni mudofaa etadigan xonimlarning topilishi e'tirof etilish zarur bo'lgan haqiqatlardandir. 
Bu voqeadan uch kun o'tgach, Fotimaxonimning eshigi taqilladi. Bu Samohatxonim edi. Bir pas u yoq buyoqdan suhbatlashdilar, hol-ahvol so'rashdilar. Samohatxonim so'zni o'zi boshladi. Uni hurmat qilishini aytdi. So'ng gap aylanib, uch kun ilgarigi voqeaga keldi. Aytib berdi. Fotimaxonim ochiq yuz bilan, vazmin holda tingladi:
- Shunday gaplar bo'lib turadi, opa. Odamlarning tili tiyilmaydi. El og'ziga elak tutib bo'lmaydi. Urinmang. Alloh barchamizni avf etsin! Bolalarga qarayapman, kamchiliklarim ko'p. Agar bilmasdan ularni xafa qilib qo'ysam, Alloh shu bolalarning hurmati meni kechirsin, - deb gapga yakun yasadi. 
Fotimaxonim bexuda og'iz og'ritadiganlardan emas edi. O'zi haqdagi g'iybatni berilib tinglashni xush ko'rmasdi. Shuninguchun bu gapni so'ngiga qadar sabr bilan tingladi. Tinglarkan, ular bilib, o'zim xabarsiz qolgan qusurim bormikin, deya gapning oxirini kutdi. Bandai ojizmiz - o'zimiz ilg'amagan qusurimiz bo'lishi mumkin. Buni birovning ogoxlantirishidan bilib qolamiz. O'zimiz uzrli, hatto haqi deb biladiganimiz hodisada mutlaqo nohaq ekanimiz, boshqaning fikri sabab yuzaga chiqishi mumkin. Shuning uchun Fotimaxonim boshdan-oyoq haqiqatga aloqasi bo'lmagan so'zlarni tinglash zaxmatiga beriladi. 
Bolalarga munosabatining soxtalik va o'zgalarga yaxshi ko'rinish bilan hech bir aloqasi yo'q. Payg'ambarimiz otasini ko'rmaganligidan, olti yoshda onadan ham yetim qolib, shu olti yilning ham ancha qismini sut onasi qo'lida o'tkazgandan xabardor edi. U zot hurmati uchun yetimga onalik qilish shafoatga sazovor etishini, hatto jannatda Payg'ambarga juda yaqin, qo'shni bo'lishiga olib kelishini bilardi, shunday umid bilan bolalarni bag'riga olgandi. 
Kibr qilmoq uning axloqidan emas edi. Qo'lidagi ikki yetim hurmati uchun Allohdan istig'for tilagan, bolalarni najotga sababchi deb bilgan ayolda kibr ne qilsin? Mahalladagi g'iybatchilarga aralashmaslikni esa - zararga aralashmaslik deb bilardi. Shu kun Samohatxonim Husayinlarnikida ikki soatcha o'tirdi. Fotimaxonimning bolalarga, bolalarning Fotimaxonimga bo'lgan mehr-muxabbatini, samimny muomalalarini ko'rdi, mushohada etdi. Bu ziyoratidan mamnun bo'ldi. Bundan keyin ko'rishib turishga kelishishdi. Mish-mish o'rniga yaxshi so'zlashish, bir-biriga haq yo'lda yordamlashish, foydali ishlarga mashg'ul bo'lish kerakligini so'zlashdilar. Bir-birining qusurini samimiy gapirmoqchi, yanada yaxshi bo'lishlari uchun o'zaro yordam bermoqchi edilar. Bu o'ziga xos axloqiy qarindoshlik edi. Axloqiy yo'ldosh bo'lmoqchi edilar. Samohatxonim jo'nayotib ichida o'zgacha bir tuyg'u his etdi. Boshqa ayollar bilan xayrlashayotganida his etganlariga mutlaqo o'xshamaydigan tuyg'u edi bu. Bu tuyg'u ichida mavjudligini endi-endi his eta boshlagan bo'shliqni to'ldirish umidini bergandi. 

* * *
Husayin bir kun maktabdan qaytib papkasini uloqtirganday tashladi-da, ko'chaga jo'nadi. Fotimaxonim ortidan chaqirdi: 
- Husayin namozingni o'qidingmi?
- Yo'q, ona, kelib o'qiyman. 
- Bo'lmaydi, hozir o'qiysan. Husayin qocha boshladi. 
- Qochsang, tutib olib kaltaklayman, Husayin, - deyishiga qaramasdan eshikdan chiqib, juftakni rostlab qoldi. 
Husayin ikki oy avval namoz o'qishni boshlagandi. Fotimaxonim kechalari yotarkan ularga namoz suralarini o'qitardi. Ora-sira yoniga o'tqizib, namoz o'qishni o'rgatardi. Bir kun Fotimaxonim Husayin uchun ham bir joynamoz to'shadi. Husayin onasi barobar yotib-tura boshladi. Keyinroq har kim o'z-o'zicha o'qib ketdi. 
Bugun maktabdan qaytayotib, do'stlari bilan o'ynamoqqa kelishgan edilar. So'zining ustidan chiqish uchun onasiga quloq solmay qochib qoldi. 
Oradan o'n daqiqacha o'tib, eshik taqilladi. Fotimaxonim eshikni ochdi-yu, xushi boshidan uchdi. Rangi bo'zday oqardi. Ikki o'rtog'i Husayinning qo'ltig'idan suyab turardi. Boshidan oqqan qon yuz-ko'zini qizil rangga bo'yagan. Do'stlari nima deganini hatto eshitmadi. Yarasini artdi, tozaladi, malham surdi va bog'lab, Husayinni yotqizdi. Ko'p qon ketganidan va qo'rquvdan Husayinning yuzi sarg'ayib qolgandi. Yoniga o'tirib sochlarini mehr bilan silab tuzatayotgan Fotimaxonimga qaradi. 
- Sizga quloq solmaganimdan bo'lmadimi bu, ona?! Kechirasizmi?
- Kechirdim, o'g'lim. Lekin boshqa bunday qilma. Kechasi Husayin isitmaladi. Ba'zan ko'zi ochiq alahsiraydi. Fotimaxonim tunni uning yonida o'tkazdi. Bir narsa kerak bo'lsa, so'rashini tayinladi. Ko'zi ilingan ekan, Husayin g'udrandi:
- Ona, suv... 
Fotimaxonim uyg'ondi, turib suv keltirdi. Husayin uxlab qolgandi. 
- Husayin, Husayin... Suv so'rovding, o'g'lim. Husayin suv ichdi. Fotimaxonim to'shagiga keldi. Uxlamoqchi bo'ldi . 
- Ona!
Turdi. Tungi chiroq nurida Husayinni aniq ko'rib turardi. Uyg'oq emasdi. Demak, alahsiramoqda. Yana o'rniga yotdi. 
U kechani qanday o'tkazdi, qancha uxladi, qancha uxlamadi bilmaydi. Tongda ko'zlaridagi mudroq, boshidagi og'irlikdan hech uxlamaganday holda ekanini his etdi. Yotib-turaverish holdan toydirgandi. 
Husayinning issig'i tongga yaqin biroz tushib, uxlab qoldi. Tushga yaqin uyg'onib, yonida onasi o'tirganini ko'rdi. 
- Ona, soat nechchi bo'ldi? - O'n bir bo'lyapti, o'g'lim. 
- Vaqt o'tibdi... maktabga bormaymanmi?
- Bugun yot, ertaga borasan. o'g'lim. Otang maktabga uchrab xastaligingni aytmoqchiydi. 
- O'qituvchim xafa bo'lsachi?
- Kasalligingni eshitsa, nega xafa bo'ladi, o'g'lim? Ammo onasining aytganini qilmagani uchun tobi qochibdi deb eshitsa, albatta, xafa bo'ladi. Inshoolloh, ertagacha tuzalib ketasan. 
Fotimaxonim Husayinga dars tayyorlashda yordam berishdan charchamasdi. O'zining ham ancha-muncha yumushlari bor edi. Shu orada namozlarini o'qir, so'ng xayotida juda ham kam tark etgan odatga aylanib qolgan Qur'on tilovati bilan mashg'ul bo'lar, uyini supirib-sidirib, orasta qilib qo'yar, ortib qolgan vaqtida Husayinning darslariga yordamlashardi. Ba'zan u bilan birga boshlang'ich sinfdan esida turgan bilimlari yordamida matematika darsiga kirishar, ba'zan adabiyotdan ko'mak berar va Husayinni o'qilgan har parchadan saboq olishga, xulosa chiqarishga, axloqiy bilim qozonishga o'rgatardi. Masalan, o'qish kitobidagi ot-arava bilan toshbaqaga ozor bergan bola to'g'risidagi hikoyaga Husayin berilib ketardi. Bir bola toshbaqaga turli xil azobu aziyatlar yetkazadi va oxirida yo'ldan o'tayotgan aravaning g'ildiragi ostiga qo'yadi. Qari, cho'bir ot - bir hayvon bu toshbaqani ezmaslik uchun yo'lini o'zgartib, zolim bolaga menday ham bo'lmadinga, deganday qarab o'tadi. Bu hikoya uni o'yga toldirardi. Demak inson hayvondan ham past ketishi, tuban tushishi mumkin ekan. 
- Qanchalar ayanchli-a, ona. Hatto cho'bir ot ham achindi bu toshbaqaga. 
- Seningcha, bola yaxshilik qildimi yoki hayvon, Husayin?
- Hayvon yaxshi ish qildi, ona!
- Senga yana bir savol - shu bola bilan cho'bir yonma-yon tursa, qaysi go'zalroq ko'rinadi. Ya'ni bola chiroylimi yoki hayvon?
- Bola go'zalroq. 
- Yaxshi, endi aytchi, inson bahosi nima bilan belgilanadi, chiroyi bilanmi yoki qilgan ishi, harakati bilanmi?
- Qilgan harakatlari, ishlari bilan o'lchanishi kerakmasmi, ona?
- Albatta, o'g'lim. Qara, bu bola hayvondan chiroyli, biroq hayvon undan ko'ra yaxshi ish qilyapti. Demak inson ba'zan qilgan bitta axloqsizligi bilan o'zini yerga uradi, o'zini hayvondan ham past holga tushirib qo'yadi... 
O'qish kitobida bir she'r bor. Bu she'rning ustki qismida rasm berilgan bo'lib, unda yo'lda ketayotgan odam va yo'lning chap tomonida do'mpayib turgan kichik tepacha aks etgan. She'r rasmdagi yo'lovchiga xitoban bitilgan. Go'yo kimdir g'oyibdan yo'lovchiga xitob qilayotgandek Yo'lovchi ham bu sasga quloq tutgan va yonidan bexabar o'tib ketayotgan tepachaga e'tibor bergandi:
To'xta yo'lchi, bilmay qadaming qo'yib, 
Turganing yer bir davr botga makondir. 
Egilib, quloq tutib, bu sassiz uyum 
Bir vatan qalbini otgan makondir. 
Kimsasiz, ko'lkasiz yo'lning so'lida, 
Ko'rganing bu tepa Ona do'lida, 
Istiqlol jangida, nomus yo'lida, 
Jon bergan Mahmudlar yotgan makondir. 
Bu uyum turarkan buyuk zilzila, 
So'ng vatan parchasi o'tarkan qo'lga, 
Mahmudning dushmanin bo'g'gan bu selga 
Muborak qonini qo'shgan makondir. 
O'ylaki, yig'ilgan qon, suyak, etning 
Uyumi bu do'msak omonsiz, metin 
Bir harbning so'ngida butun millatning 
Hurriyat zavqini totgan makondir. 
(Najmiddin Xalil O'nan she'ri)

Fotimaxonim bu she'rni o'qib chiqdi. Istiqlol urushida qanchadan-qancha insonlar shaxid ketgani, bugungi avlod ularni bilmasligi, xotirlamasligini, ularning ishonchi, ma'naviyati, axloqini davom ettirmaganligini esladi. Ular bu yurtning egalari edi. Ammo ularni minnatdorlik bilan eslash o'z yo'liga, ularning unutilmasligi uchun jiddiy mashg'ul bo'lganlar, hatto kurashganlar bor edi... 
Husayin boshlang'ich maktabni a'lo baholarga bitirdi. Bir kun Odilbekning do'koniga Husayinning o'qituvchisi keldi:
- Xayrli kun, Odilbek! - deb ichkari kirdi. 
- O-o-o! Marhamat Erdolbek! Qaysi shamollar uchirdi? Bizlarni butunlay unutganmisiz deb o'ylagandim. 
- Unutganim yo'q, Odilbek! Doim ham xohlaganingni qilishga imkon bo'lmas ekan. 
- Shunday. Marhamat! Erdolbek kirib o'tirdi. 
- Choymi, qaxvami?
- Choy ichaylik Odilbek qarshisidagi do'konga qarab bir bolaga buyurdi:
- Mahmud, bizga ikkita choy keltir, o'g'lim. So'ng muallimga qaradi:
- Qalaysiz, Erdolbek! Olamda nima gap? Erdolbek do'konni kuzatishda davom etarkan:
- Shu kunlarda dam olishdan boshqa ish qilmayapmiz. Biroz dam olish ham kerakda, to'g'rimi?
- Albatta. Tabiiy. 
Bu orada gap aylanib Husayinga taqaldi. Erdolbek so'radi:
- Husayinni o'qitmoqchimisiz, Odilbek?
- Ha, kuchim yetsa, o'qitmoqchiman. Kuchim yetganicha o'qitish niyatidaman. Ko'raylikchi, o'qib bir narsa bo'ladimi o'zi yoki yuzimizni yerga qaratadimi?
- Bu bola o'qiydi, Odilbek mening kelishdan maqsadim ham bir jixatdan shu. Odilbekdan ahvol so'ray hamda bolaning o'qishi hususida bir maslahatlashaylik dedim. Menga qolsa, urinib-surinib bo'lsa ham bolani o'qitish kerak. Xo'sh, Husayinning o'zi nima deydi. Kim bo'lmoqchi?
- Hozircha bir nima degani yo'q. Men ham bir aniq qarorga kelgan emasman. Ammo onasi men o'g'limni Imom Xatib maktabidan boshqasiga qo'ymayman deydi. 
Birdan Erdolbekning rangi o'zgardi. Yuzidagi ifoda ketib, burishgandek bo'ldi:
- Bolaning mehnatini kuydirmoqchimisiz? Bunday ish qila ko'rmang. Qobiliyatli bir bolani aqidaparast to'nkaga aylantirmoqchimisiz? Muallimi sifatida men bunga rozi emasman. Mamlakat bunday bolalarning xizmatiga zor. 
- Demak to'g'ri demaysiz, Erdolbek. Shundaymi?
- Qatiyyan noto'g'ri. Do'stim, bolaning boshini o'rgimchak uyasiga aylantirmang. Dunyo oldinga ketganda orqada qolmoqdan ne ma'no? Bundan ko'ra o'qitmagan yaxshiroq. Boldiri ochiq arablarning tilini o'rganadi. Bering, ana o'rta maktabda inglizcha o'rgansin. Fandan, adabiyotdan nasibasini olsin. Millatiga xizmat qilsin. 
Erdolbek choyning so'nggi ho'plamini ichdi. So'ng so'zida davom etdi:
- Imom Xatib maktabining natijasi - qo'lda tasbex; oyoqda maxsi, bu qishloq meniki, bu qishloq seniki deb xirmon aylanib kezish... 
Odilbekning ko'zlariga tikildi:
- Qisqasi - tilanchilik, tilanadi. Menga qolsa, xotiningiz tugul boshqasi bo'lsa ham nima desa-desin, u yerga qo'ysangiz otalik burchini bajarmagan bo'lasiz. Yana o'zingiz bilasiz Odilbek. Bola sizniki. Xohlasangiz xor qilasiz, xohlasangiz istiqbolini ta'min etasiz. Vizning vazifamiz bilganimizni aytish. 
Erdolbek shunga o'xshash ko'shimchalar qilgach, so'zlarini shunday tugatdi:
- Bolani zamonga muvofiq va munosib qilib tarbiyalash shart. Aqlu zakovati joyida, istiqboli porloq yoshlarni almisokdan qolgan, zamonaviy bo'lmagan ishlar bilan mashg'ul qilish nobakordiqdir. Unda faqat ota-onasining emas, butun bir millatning haqqi bor. Unga yaxshi tahsil bermaslik esa millat haqqiga xienat sanaladi. 
Erdolbek vazifasini, vijdoniy burchini o'rinlatgach, ruxsat so'rab turdi. Uning ketidan Odilbek o'ylanib qarab qoldi. Erdolbekning gapida jon bor. Xaq taraflari ko'p. Masalan, tilanchilik yaxshi ish emas. Aqlu hushi yetarli bolada ota-ona bilan birga millatning ham haqqi borligiga e'tiroz yo'q. Mamlakat o'z kelajagini shu bolalarga qarab belgilashiga kim e'tiroz bildira oladi?! O'zi ham aslida Husayinning doktor yoki muxandis bo'lishini orzu qilardi. 
Odilbek bolasining doktor yoki muxandis bo'lib yetishishini havas qilgani uchun Erdolbekning so'zlari ta'siriga tushdi. Aslida uni Imom Xatib maktabiga qarshi deb bo'lmasdi, ammo bu maktab tug'risidagi ma'lumotlari juda kam edi. Albatta, Erdolbek muallim bu xususda yetarlicha bilishiga ishonardi. 
Oqshomgi ovqatdan so'ng Fotimaxonimga Erdolbekning kelganini va oralarida bo'lib o'tgan suhbatni aytib berdi. So'ng:
- Men qaror qilib qo'ydim, xonim, o'g'limni o'rta maktabga yozdirmoqchiman, - deb so'zini tugatdi. 
- Yaxshi, Husayin Imom Xatib maktabida o'qisa, haqiqatan aqidaparast bo'lishiga ishonasizmi?
Odilbek javob bermadi. Aqidaparast nima ekanini yaxshiroq bilmasdi. Faqat bu kalima xayolida mudhish ma'noni jonlantirardi. Masalan, tirnoqlari uzun, soch-soqoli o'siq, iflos, ko'rinishi insonga dahshat soluvchi bir shaxs ko'z oldiga kelardi. U javob bermagach, Fotimaxonim davom etdi:
- Fikrimcha, mening o'g'lim qoloq ham, aqidaparast to'nka ham, mutaassib, qo'pol ham bo'lmaydi; pokiza, olijanob, to'ppa-to'g'ri inson bo'ladi. Salohiddinni ko'ring. Bola bu yil beshinchi sinfni bitiradi. Na mutaassib, na qo'pol bo'ldi. Tilidan xonim afandim tushmaydi, har kun maktabga qatnaydi. Bu ko'chadan boshqa maktablarga boruvchilar ham o'tadi. Ko'ryapman. Agar ularning tilga olib bo'lmaydigan so'zlar bilan suhbatlashishlari, xatti-harakatlari bolamni ko'pollikdan qutqaradigan bo'lsa, bolam umr bo'yi qo'pol bo'la qolsin. 
Fotimaxonim so'zlari qanday ta'sir etayotganini bilish uchun Odilbekning yuz o'zgarishlariga qarab olgach:
- Bu bola Imom Xatib maktabida din o'rganadi, axloq o'rganadi, Allohga va insonlarga nisbatan vazifalari nimaligini o'rganadi. Ertaga biz dunyodan o'tsak ortimizdan mening gul yuzli bolam Fotiha o'qiydi. Nega endi bu maktabdan chiqqanlar millatiga xizmat qilmas ekan? Ular boshqalardan ziyodroq xizmat qilishlari mumkin. Axloq, nomus va iffat tuyg'ulari tanqis bir paytda, ko'chamizdan o'tayotgan o'sha bolalar axloq xizmatchilari bo'lsalar, axloqning ahvoli voy... 
Ovoz ohangi biroz o'zgardi:
- Men bolamni boshqa maktabga bermayman. Agar siz faqat muallimlar aytgan gapgagina ishonar ekansiz, Imom Xatib maktabi domlalaridan tanishingiz bo'lsa, undan ham so'rang. O'sha muallim Imom Xatib maktabining dushmani emasligini qayoqdan bilasiz?
Odilbek Fotimaxonimning bu talabiga istar-istamas rozi bo'ldi. Fotimaxonim esli-xushli ayol, ammo Erdolbek shu sohaning odami. To'g'risi, tilanchilarni tayyorlaydigan maktabga bolasini yuborishga ko'ngli chopmayotgandi. Muallim haq edi. Cho'lda yashagan, bugungi madaniy dunyoda o'rinlari bo'lmagan arablarning tilini o'rganish uchun vaqt sarflash behuda va ma'nosizday tuyulardi. Husayinning qaysi maktabga borish masalasini bir kechada hal qilish judayam shart emasdi. Bunga hali vaqt bor. Bir bolaning kelajagi bir kechadayoq hal bo'ladigan oddiy masala emas. Hali bu xususda yanayam atroflicha o'ylab ko'rish, Fotimaxonim aytganidek boshqa o'qituvchilardan ham so'rab ko'rish uchun bu bahsga vaqtincha nuqta qo'yildi. 
Fotimaxonim Husayinning qaysi maktabda o'qishiga kuyinishi o'z bolasiga kuyingan onaning mehribonligidan ziyodaligi diqqatga sazovordir. Erdolbek kelishidan bir kecha avval bu mavzuda bahslasharkan, Odilbek:
- Xonim, bilaman... bu bolalar uchun qayg'u, ozor chekdingiz, ammo... - deyishi bilan Fotimaxonim:
- Ozor chekkanim yo'q. Har ona bolasiga ne istasa, shuni istadim. Tabiiyki, mening ham haqqim bor, - deb javob qildi. Bu so'zlarni o'gay ona emas, haqiqiy onaga munosib Fotimaxonimning o'z og'zidan eshitganimizda yanada yaxshiroq tushungan bo'lardik. Menga nima, o'zining o'g'li, ne istasa, shuni qilsin, deyishi mumkin edi. Hatto o'qitmaslikka chora izlab, yo'liga g'ov bo'lardi. Faqat uning bu niyatda emasligi yillar davom etgan o'gaylik-o'zlik imtihoni natijasida ma'lum bo'lgan, u o'gay degan o'y allaqchonlar mahalladoshlari xotirasiga kelmay qo'ygandi. O'gay deyilganda, u xaqiqiy ona ekanligini isbot etdi. Ozor chekasan deyilganda, u zahmatlar rahmatga yuz burajagiga ishondi, sabr-matonat ko'rsatdi. Unashtirilgan kunlarda, hamma bunday turmushdan qaytarmoqchi bo'lgan paytlarda, qizim insonlik sharafi yaxshi qaror qabul qilishgina emas, balki aziyatlarga sabr qilib, o'sha qarorda sobit turmoq va davom etmoqdadir degan ayol nasihatiga munosib, muvofiq harakat etdi. Kim nima desa- desin, Husayin endi o'z o'g'li edi. Unda bir onaning o'z o'g'liga bo'lgan haqqi qadar haqqi bor edi. Bu haq yaxshiliklarini yuzga solish, kimlargadir aytib yurish ma'nosida emas, balki unga to'g'ri yo'lni ko'rsatish va yo'llash ma'nosidagi haqdir. 
Hozir ham o'g'lining Imom Xatib maktabida o'qishi uchun aynan shu xaqni qo'llamoqda va shu haqqa rioya etmoqda. 
Ikki kun o'tgach, Cho'rumning yaqsh tumanlaridan Majido'zuga qatnaydigan avtobus ichidagi yo'lovchilar orasida Odilbek ham bor edi. Shaharchaga kiraverishdagi qabristondan o'tar-o'tmas o'ttiz besh yoshlardagi bir ayol tushishini aytdi va avtobus to'xtadi. Ikki bolasini tushirgach, haydovchiga yigirma lira uzatdi:
- Mana shundan olib qoling, uka. 
- Mayda bering, opa, mayda pulim yo'q. 
- Menda ham yo'q, inim. Avtobusdagilardan hech biri yigirma lirani maydalay demasdi. Mayda pullari bor edi, lekin birovning ehtiyojini qondirishni istashmasdi. O'zganing ehtiyojini qondirmoq buyuk insoniylik hisoblangan davrlar ortda qolgan, endi bu-ayb, ahmoqlik sanaladi. Vatan urushida shahid ketganlarning behuda qon to'kkanligi ta'kidlanayotgan bir davrda odamlardan o'ng'aysiz holatga tushib qolgan xotinning ehtiyojini qondirishni kutish kulgili, albatta. 
Ayol xijolat bo'ldi. Bozor bo'lsaydiki, pulini maydalatsa. Haydovchi shoshirardi. 
- Maydangiz yo'q ekan, tayyorgarlik ko'rib chiqmaysizmi?
Bu orada yigirma beshlarga kirgan yigit xaydovchiga murojaat qildi:
- Xolaning haqi qancha?
- Yetti yarim lira. 
Yigit cho'ntagidan yetti yarim lira chiqarib uzatdi va ayolga yuzlanib dedi:
- Siz uchun to'layman. Siz ham maydalatsangiz, men uchun bir faqirga to'lab yuborarsiz. 
Ayol duo qila-qila ketdi. Odilbek yarim soatdan beri yonma-yon o'tirib kelayotgan yo'ldoshiga shundagina diqqat bilan qaradi. U yana avvalgi holatida ketib borardi va go'yo hozirgina sotib olgan narsasining pulini to'lagandek bamaylixotir edi. Yoki bir do'stiga qarz bergan, ertaga qaytib olishiga aniq ishongan qiyofada edi. Haydovchining yordamchisi:
- Qani yur, ketdik - degach, avtobus qo'zg'aldi. Odilbek yonida jimgina ketayotgan hamrohiga qaradi:
- Majido'zudanmisiz, inim?
- Yo'q. 
- Aybga buyurmaysiz, nima ish qilasiz?
- Imom Xatib maktabida muallimman. 
- Siz bilan o'tirib biroz suhbatlashmoqchi edim. 
- Sizni mamnun qilishni judayam istardim. Afsuski, shoshilinchroq ishim bor, Agar uch- to'rt soat keyin suhbatlashsak bemalol. 
Holbuki bu payt Odilbekning rejalariga ham to'g'ri kelmasdi. Avtobus to'xtab yo'lovchilar tusha boshlashdi. Yigit qo'lida sumkasi bilan uzoqlashdi. 
Ko'z oldida bo'lib o'tgan bu voqea Odilbekni o'ylantirib qo'ydi. Yo'ldoshi bir faqirga berarsiz deb hech tanimagan ayol uchun yo'l haqi to'ladi. O'zi umri davomida bunday ish qilganini eslay olmadi, yo'q qilmagan, bunday qilishni o'ylab ham ko'rmagan. Yo'lovchilarning ham har biri shu holda edi. Ishning g'alati tomoni: yigit bu yaxshiligini gapirmagan, hatto ko'rinishidan ham hech qanday g'urur sezilmasdi. Go'yo bu yaxshilikni boshqa birov qilganday. Mana, bir imom hatib maktabining o'qituvchisi. Tilanishning o'rniga tang qolgan insonga yordam bermoqda. Obbo Erdolbek mana kelib ko'r, tilanishni... 
Odilbek shularni o'ylab olomonga aralashib ketdi. So'ngra tasavvurida mutaassib timsoli jonlandi. Bu domlaning nimasi ko'pol?! Agar qo'pollik shunday bo'ladigan bo'lsa, Odilbek ham mutaassib, qoloq va qo'pol bo'lishni juda-juda istardi. 
Odilbek uch-to'rt soatdan so'ng yana Cho'rumga qaytarkan bu hodisani Fotimaxonimga aytib berishni o'ylardi. U xotinining: men nima degandim, deya ta'na qilib, o'zini maqtaydigan ayollar toifasidan emasligini bilardi. Muhimi haqning o'rtaga chiqishi. Bu haq xoh Odilbek tarafidan, xoh o'zi tarafidan bo'lsin, farqi yo'q. Hatto ba'zan Odilbek hak chiqishini, bu sabab bilan ko'ngliga bir kibr kelmasligani istaydi. Ba'zan o'z so'zi to'g'ri chiqqanda, bu to'g'rilik sening lutfingdan boshqa narsa emas, mendan emas, meni nafsimga asir bo'lib, g'ururga ketmoqdan o'zing saqla, - deya duolar qilardi. Ikki kun keyin edi.
O'n sakkiz-o'n to'qqiz yoshlarga knrgan yigit do'konga kirib, Odilbekka bir lira uzatdi. 
- Uch kun avval ikki kilo qand oluvdim. Qaytimini noto'g'ri beribsiz... Borib bir lira haqingiz menga o'tganini bildim. Uzr, ertaroq olib kelishning imkonini topolmadim, - dedi. 
Odilbek pulni oldi. 
- Katta rahmat, tashakkur! Pulni keltirganingiz uchun emas, to'g'riligingiz uchun minnatdorman. 
- Rahmat, salomat bo'ling!
- Har holda talaba bo'lsangiz kerak?
- Ha, talabaman. Nasib bo'lsa, bu yil bitiraman. 
- Qayerda o'qiysiz?
- Imom Xatib maktabida. 
- Yana!
Odilbekning og'zidan chiqqan bu xayrat nidosidan yosh yigit hayratlandi. Faqat Odilbek o'zini tezda o'nglab, tutib oldi:
- Agar o'tirib, bir piyola choyimni ichsangiz xursand bo'lardim. Bu orada Husayin do'kondan ichkari kirgandi. 
- Husayin, bizga ikkita choy keltir. 
Husayin chiqdi. Odilbek joy ko'rsatdi va gap boshladi:
- Bu bola mening o'g'lim. Boshlang'ich maktabni a'lo baholarga bitirdi. O'tgan kun muallimi keldi.
Odilbek masalani tafsiloti bilan tushuntirdi. Onasining fikrini, o'z tushunchasini aytdi. 
- Iltimos, menga shu masalaga oydinlik kiritishda yordam bersangiz. Masalani oxirigacha diqqat bilan tinglagan yigit:
- Amaki, bu muallimning gaplari isbotlash mumkin bo'lmagan, qiymatsiz so'zlar. Sizga vaziyatni bilganimcha izohlashga harakat qilaman: avvalo Imom Xatib maktabi jangari, qo'pollarni yetishtirmaydi. Dinli, imon-e'tiqodli, axlokli bir inson bo'lish bilan jangarilik orasida qanday aloqa bor?! O'g'lingiz u yerda ota-onaga hurmat, qarindosh-urug'ga, hamsoya-haq, qo'ni-qo'shni, mahalla-qo'yga yaxshilik va xalqqa xizmat qilish fazilatlarini o'rganadi. Allohning amrlarini, payg'ambar ko'rsatgan to'g'ri yo'lni shu maktab orqali bilib oladi. Vaqtini oqshomlari yarim kechagacha qahvaxonalarda, qimorxonalarda sarflash o'rniga, kitoblar ustida o'tkazish zavqini shu maktabda o'rganadi. Ham Allohiga kul, ham millatiga xizmatchi bo'lmoq menimcha, qoloqlik yoki jangarilik emas. Biz u yerda arablarning tilinigina o'qimaymiz. Arabchani o'rgansak bundan murod Allohning kitobini yaxshi anglashdir, payg'ambarimizning hadislarini o'z tilida o'rganmoqdir. Behayolikni qarang!
Buni aytayotib do'kon oldidan o'tayotgan erkak va ayol sayyohni ko'rsatdi, Erkakning sochi bir qarichdan uzun, bir-biriga qorishgan, yuvuqsiz, kir holda. Tizzasidan bir qarich baland, kirligidan asl rangi bilinmaydigan shim, yelkasida irganch to'rva. Oylab hammom yuzini ko'rmagani bir qarashda bilinadi. Ter va sho'r otib ketganini ta'riflash mushkul. Ayolning ham erkakdan qolishadigan jihati yo'q. Qisqasi, egasiz hayvon bulardan tozaroq. Bularni ko'rganlar ko'ppaklarga rahmat deyishi shubhasiz. Orqasidan ularni tomosha qilib kelayotganlarga bee'tibor ilgarilayotgan bu janob va xonim afandiga Odilbek bir ko'z tashlab olgach, mehmoniga qaradi. Yigit so'zida davom etdi:
- Agar til shu tilda so'zlashganlarga o'xshash uchun o'rganiladigan bo'lsa, bularning tilini o'rganishdan nima foyda bor? Inglizcha va fransuzcha bular bilan suhbalashish uchun emas, bularning ilmu fanini egallamoq uchun o'rganiladi. Demak arabchani ham insoniyatga abadul-abad to'g'ri yo'l ko'rsatgan Alloh kitobi va payg'ambarimiz hadislarini o'rganmoq va o'rgatmoq uchun o'qiymiz. Qolaversa, biz nega tilanchilik qilar ekanmiz?! Biz ham ular kabi ma'muriyatga kiramiz, ularday maosh olamiz. Faqat, ularga o'xshab tirikchiligimizdan shikoyat etish o'rniga, yanada yomonroq ahvolga tushmaganimiz uchun Allohga shukr aytamiz. Ha, bugun imom va muazzinlarning maoshi idora xizmatchisinikidan ozroq. Boyvachchalarning tamakiga sarflaydigan pulichalik maoshga sabr qilgan inson nafsiga qul bo'lmasa, masalan, pora olmasa, har holda bu fazilatdan darak bo'lsa kerak. Imomdan o'n barobar ziyod maosh oladigan noib, bolalarimni boqishga pulim yo'q deb turganda, imomning ahvolini tushunish mumkindir, har holda. Bilim jihatidan ulardan past ekanimizni tan ololmayman. Imom Xatib maktablar o'rtasidagi har yilgi munozaralarda mag'lub bo'lmasligi so'zimning bir dalilidir. Yigitchaning so'zlari Odilbekka keragicha ta'sir ko'rsatdi. Bir necha kun ichida sodir bo'lgan bu ikki hodisa unga Erdolbekning so'zlari haqiqatga qanchalik yaqin ekanlligini yaxshigina anglatdi. 
Odilbek ahmoq odam emasdi. Ko'z oldida ro'y bergan bu ikki hodisadan xulosa chiqara olishga qodir edi. Agar bu maktabning o'quvchilari tilamchi bo'lishsa, nechun o'sha domla notanish ayolga men uchun bir faqirga berarsiz, deb yetti yarim lira baxshida etdi, nega bu azamat yigit Odilbek adashib berib yuborgan bir lirani uchqundan so'ng qaytarib olib keldi?! Nonning narxi ellik qurushga chiqqan kunlarda yetti yarim lira kichkina pul emas. 
Natija - Husayin Imom Xatib maktabiga yoziladigan bo'ldi. Fotimaxonim Husayinni yoniga o'tqazib Qur'oni Karim o'qimoqni o'rgatar, kelajakda o'g'limga qulay va oson bo'lsin deb o'ylardi. 
Bir kun Husayin uyga o'ychan holda keldi. Fotimaxonim:
- Bir dona bolam, nega o'ychansan bugun?
- Imom Xatib maktabida dars ko'pmish, ona. Sen u yerda o'qiyolmaysan, deyishyapti. Boshqa maktablarning darslari oz emish. 
- Nega ko'p bo'ladi, bolam. Ular ham boshqa maktablardagidek dars o'tishadi, boshqalarday boshlab, ularday tugatishadi. Ko'p bo'lsa yo ulardan oldinroq boshlashardi, yo keyinroq tugatishardi. Bilmasdan gapirishadi, o'g'lnm. Agar sen onamning ko'ngli qolmasin desang, bunday so'zlarga ishonma. Sen shu maktabga borasan!

 * * *
Bugun maktablar ochiladi. Husayin hayajonda. Azonlab onasi tayyorlagan nonushtadan chala-chulpa yeb, dasturxondan qo'zg'aldi. 
- Yesang-chi qo'zichog'im!
- Yeyolmadim, ona. Butun hayajondaman. Fotimaxonim Husayinning kiyimlarini o'z qo'li bilan tuzatdi. Sumkasini qo'liga tutqazdi. So'ng ro'parasiga o'tib unga qaradi. Endi o'n uchga kirgan ma'sum chehrali yetimiga bu ko'rinish juda yarashgandi. Rahmatli onasi ko'rsaydi. Qanchalar sevinardi! - deb o'yladi. - Ona, men ketdim. 
- Qo'limni o'pmasdanmi, o'g'lim?
Husayin sumkasini qo'yib, onasining qo'lini o'pdi. Fotimaxonim uni quchib, bag'riga bosdi, 
- Mening oy yuzli bolam, shafoatchi bo'lasan menga, dunyodan o'tsam o'qib, duo qilarsan, farzandim. Shu kunlaringni ko'rsaydim! Shaqodatni ko'tarib kelgan kuningga yetsaydim. 
Fotimaxonim so'zlarkan ko'zlarida paydo bo'lgan yoshlar ko'nglidagi samimiy sevinchdan boshqa narsa emasdi. Husayinning yualaridan bir-bir o'pdi. 
- Meni uyaltirma, o'g'lim! Husayin sinfda qoldi, degan gap bo'lmasin, tinmay harakat qil, o'qi!
- Harakat qilaman, ona. 
Husayin maktabga ketdi. Peshinda maktabdan qaytgan bolasini Fotimaxonim boshlang'ich maktabda bo'lganidan ziyoda sevinch va buyuk hayajon bilan kutib oldi. Maktabini yaxshi ko'rishini aytganida yuzlaridan nur tomgan ona uni duolar qildi, unga ikki dunyo saodatini Parvardigordan so'radi. 
Husayik o'qishni shunday hislar bilan boshladi. Kunlar, ularning ketidan oylar shunday tuyg'ular ichra kechdi. 
Imom Xatib maktabi Husayinga nima berishi mumkin?
Avvalo har maktab, xar bir o'qish o'z talabasiga nima bersa, bu maktab ham shuni beradi. Bundan ziyoda Yaratganni va o'ziga to'g'ri yo'l ko'rsatgan payg'ambarni tanlamoq, uning yo'lida yurishning har xil kibr va shuhratdan holi viqor va vazminlik tuyg'ularini baxsh etishini, qisqasi, komil inson bo'lishni tashviq etadi. Husayinning bu maktabda o'tkazgan ilk ikki yili - bolalikning so'ngi bo'lib, bolalarcha kechdi. Qisqasi, bu ikki yilda Fotimaxonim Husayinga boshlang'ich maktabda bo'lgani kabi imkoni boricha yordamlashdi. Bundan maqsad Husayinga dars o'rgatishdan ko'ra ko'proq uni dars tayyorlashga undash, kirishtirish edi. Shu bilan birga Husayinning kasbga yo'naltirilgan maxsus diniy darslarini o'zi ham talaba singari o'rganishga harakat qildi. 
Ba'zan Husayin maktabdoshlari bilan birga uyda dars tayyorlar, Fotimaxonim ularga choy damlar, taom chiqarar, tortinmasdan o'tirishlari uchun imkon berardi. Ba'zan ular o'tirishgan xonaning eshigigacha kelib, quloq solar, dars tayyorlab-tayyorlamayotganini nazorat qilardi. Balki u gap poylab, maroqlanish uchun shunday qilgan dersiz? Fotimaxonimdek odob va tarbiya namunasi, iffat va fazilat obidasi bo'lgan bir xonimga nisbatan bu savolga ha deb javob berganlar gunoh ostida qoladilar. Uning maqsadi bolasining dars tayyorlash bahonasida behuda vaqt sarflab, behuda narsalarga berilmasligini nazorat qilyash edi. Har holda bunday maqsad bilan o'g'lining xatti-harakati oatarbnyasini nazorat qilgan Fotimaxonimning ma'zur etilmasligiga jiddiy bir sabab topilmasa kerak. 
Husayin ikki yillik tahsil hayotini onasining e'tibori va yordami bilan muvaffaqiyatli ado etdi. 
Bu yil Husayin uchinchi sinf talabasi - balog'at yoshiga kirib, uyning ikkinchi erkaga sanalib qoldi. 
Yanayam to'g'rirog'i, u o'zini shunday his etmoqda edi. Hatto o'smirlikning ba'zi bir tabiiy havoyiliklarini ko'rsata boshladi. Goh maktabdan chiqib uyga kech kelar, kelar-kelmas sumkasini qo'yibb hech kim bilan gaplashmasdan, men falon yerga boraman demasdan chiqib ketardi. Izzat-nafs belgilari bilinib qoldi. Ba'zan do'stlari bilan dars tayyorlashga ketib, tun yarmida qaytardi. 
Bomdodga uyg'otmoq uchun Husayinning yoniga kirgan Fotimaxonim tamaki xidini sezib ijirg'andi, egilib hidladi - aniq tamaki hidi. O'g'lini uyg'otib o'zi joynamoz uzra tiz cho'kdi. Ko'zlari derazadan elas-elas ko'rinayotgan tumanli tog'larga qaraganday. Faqat ularga tomosha qilish niyati bilan qaramayotgani aniq. Zotan tomosha qilayotganning ko'zlari bu qadar tolg'in bo'lmaydi. Ko'zlardagi tolg'inlik qalbning g'ayri odatiy tashvishga duch kelganidan dalolat. Haqiqatan, Fotimaxonim bomdoddan so'ng oxirat diyoriga ko'chganlarga oyatlar o'qib, duolar qilishni odat etgandi. Oradan olti-etti daqiqa o'tib ham Husayin turavermagach, yana uning yoniga bordi. Haligi hid yana uni bezovta va xafa qildi. 
- Husayin, qani tur, namoz o'tib ketyapti. 
- Ona, bu kecha kech yotdim. 
- Namozingni o'qib, yana yotaverasan. 
- Ko'zlarimni ocholmayapman, ona, yana bir soat ruxsat bering.
- Bo'lmaydi, o'g'lim. Hozir quyosh chiqadi. Namoz uyqudan xayrlidir. 
So'ngra uning qo'lndan tutib ko'tardi. Husayin haqiqatan uyquga to'ymagandi. Kech yotgandi. Shuningdek onasining turg'azmasdan qo'ymasligini o'z ismini bilgandek aniq bilardi. Bugungacha kun chiqqach bomdodni o'qiganini yoki kun chiqmasdan avval o'qimaganini eslayolmaydi. Namozini o'qidi va yana yotdi. Bir soat o'tib turgach, onasining yuzida qayg'u alomatlari ko'ringanday bo'ldi. 
- Tobingiz yo'qmi, ona?
- Yo'q, o'g'lim. 
- Xafa ko'rinasiz. 
- Ha, xafaman. 
- Nima bo'ldi? Nega xafasiz? Bu gal Fotimaxonim so'radi:
- Qayg'umning sababini bilsang, meni qanday hursand qilasan?
- Kuchim yetgancha sizni xursand etishga harakat qilaman, ona. 
- Unday bo'lsa, to'g'risini ayt. Meni aldaganing bilan Allohni aldayolmaysan. Shuni bilib, to'gri gapir. Sendan nega tamaki hidi kelyapti? Nechun gul yuzli bolamdan bu jirganch hidni sezyapman? Javob ber menga, shu zaqqumni chekdingmi?
- Yo'q... yo'q, chekmadim ona. 
- Unda nega ust-boshing bunchalik sasiydi?
- Kecha do'stlarim chekishdi. Shuning hidi singgandir. 
- Nega chekmanglar demading?
- Menga nima, ona. Menga quloq solisharmidi?!
- Unda to'g'ri so'zingga quloq solmaydiganlar bilan nega do'st bo'lasan? Tozaroq, tug'riroqlar bilan do'stlasholmaysanmi? Senga to'g'ri yo'lni ko'rsatadigan, sen to'g'risini aytganingda qabul qiladigan do'stlaring nega yo'q? Haqli so'zingta e'tiroz etsalar, nechun tark etmaysan ularni?
Bu so'zlar Husayinning bardoshini nuratdi, hissiyotini ranjitdi. 
- Tark etib bo'ladimi, ona?! Tark etsam xafa bo'lmaydilarmi? Do'stlarni xafa qlish to'g'rimi?
- Yaxshi, onani xafa qilish to'g'riligani qaysi kitobda o'qiding? Ona seni ezgulikka da'vat etarkan do'stlarimni ranjitmay deb onani xafa qilsang, Alloh rozi bo'larmikan? Senga sigaret chektirib yoki sening yoningda chekishdan boshqa hunari yo'q, senga insonlikni unutdiradigan, onaga bosh ko'tartiradigan oshnani lo'lilarning orasidan ham topa olasan. Ammo sen uchun kecha-kunduz duolar qilgan, sendan ziyoda tushunishga, o'ylashga harakat qiladigan onani, taxminimcha, topishing mushkul. 
Fotamaxon Husayinga ko'zlarini yaxshiroq tikib, so'zlari ta'siriga tortmoqni istaganday bo'lib, davom etdi:
- Seni haq yo'lga yo'llaydigan do'st top, men uning qo'llarini o'paman. Oyoqlarining changini silayman. Faqat chekadigan, ertaga boshingga balo boshlab keladiganlarni og'aynim, jo'ram deb menga gapirma, o'g'lim. 
Bu mavzu shu yerda yopildi. Husayin onasiga javob bermadi. Maktabga ketdi. 
* * *
Husayinning tengqurlari haqiqatan yomon bolalarmidi?
Bir zamonlar bu bolalarning shu ahvolga tushishlarini aytgan odamni jinniga chiqaradiganlar topilar yoki uning so'zlaridan kulishar, bu pokiza go'daklar haqida bunday o'ylagani uchun masxara qilishardi. Ammo oradan o'tgan bir-ikki yilda ular juda o'zgardi, kecha farishtaday ko'ringan go'daklar bugun o'zlarini farishtalarga o'xshatgan sifatlaridan judo qildilar. 
Har kun maktabga odob bilan borib-keladigan bolalarga nimadir bo'ldi. O'zlarini o'zga olamda ko'rganday. Tungi ko'ngilxushliklar ularni qanoatlantirmay qoldi. Tungi lazzatlar to'ydirmas, endi yanada qoniqmoq uchun bugungacha xayollariga kelmagan yo'llarni axtarib tomushurdi. 
Bir kun ko'rilgan muqovasida qilichidan qon tomgan qaroqchilarning rasmi bo'lgan kitob bu bolalardan birini kira bilan ijaraga kitob o'qitadigan bir do'kon oldigacha sudradi. U yerdan bir kitobni ijaraga olib qaytdi. O'sha kundan keyin ikki kunda bir, uch kunda bir ijara kitob do'koni oldida ko'radigan bo'lishdi. Har gal yangi kitob bilan qaytar, uyda dam olish bahonasida alohida bir xonaga kirib, dars kitoblari ostiga qo'yib, sarguzasht romanni o'qirdi. Agar birov kirib keladigan bo'lsa, tezda dars kitobini romanning ustiga qo'yib o'qiyverardi. O'g'li dars tayyorlab charchaganini o'ylagan ona, choy damlab keltirganida, uni dars kitoblarini o'qib o'tirgan holda ko'rar va sevinardi. 
Bu kitoblarning mohiyati nima? O'qiganga qanday foydasi tegadi-yu, nimani o'rgata oladi?!
Bu kitoblarni o'qiganlarda ota-onasiga mag'rur ko'rinishni sharaf sanash, janjalkashlikka havas paydo bo'lgani sezilardi, har holda bu kitoblar odob va axloq o'rgatmasdi. Hali o'n beshga to'lmagan, qiyofalarini qaroqchilarga o'xshatgan bezorichalar og'zilarida sigaret bilan ko'chada u yoq-bu yoqqa mag'rur kezishadi. Bular o'sha kitoblarni o'qigan falokatzoda bolalardir. 
Bu kitoblarning nomidanoq to'g'ri emasligini, ularni xosiyatsiz qo'llar hozirlaganini, urush-janjal, tubanlik zavqi mevasi ekanligini, millat bolalarini o'sha maktabga xos bo'lgan ulug' xususiyatlardan, buyuk vazifalardan hali kichikligadayoq mahrum etmoq niyatida tayyorlanganini bemalol bilib olsa bo'ladi. Ba'zan dunyoning eng kuchli lashkariga bosh egmagan millatning bolalari tafakkur, ma'rifiy-ma'naviy jihatdan shunday buziladiki, ko'rib ishongangiz kelmaydi. Bu kitoblar ichida qaroqchilik, axloqsizlik va shunga o'xshash turli razolatlardan namuna topishingiz mumkin. Ammo insonga insoniylik yo'lida bir odim otdiradigan, uni milliy odat va an'analarga bir qadar yaqinlashtiradigan biror narsani topish mumkin emas. Otalar bolam quvonsin deya olib kelgan bu kitoblar o'zlariga qarshi bolalari qo'liga tutqazilgan to'pponchalardir. Balki to'plardir. Endi ko'chalarini shu kitoblarga taqlidan bir-biriga to'pponcha bilan hujum qilgan kovboylar, niqoblangan qaroqchilar tuta boshlaydi. Bular erta dorilfununda bilim oladigan bo'lsalar, o'sha bilimni yaxshigina shaklda talonchilikda qo'llay oladigan badbaxt va zavolli bolalardir. Bu bolalarga shu tahdid kinolar nazariy jihatdan yordam beradilar va axloqsizlik jihatini yana to'ldiradi va quvvatlaydi. Bunga beparvo ota-onalar bir kun haqiqiy, ulkan sovuq qurol zavqini totib ko'rishlari aniq. 
Bu bolalar uchun ko'cha - odobsiz so'zlar dorilfununi. Faqat u yerda o'qish-yozishni o'rganmaydilar. Ikki kun o'tgach, boshlang'ich maktabda o'rgangan harflaridan foydalanib ko'chada o'rgangan fahsh so'zlarini hojatxonalarning devorlariga yozadilar. U yerlarni kufrlarga to'ldirib bezash ularga zavq beradi... 
Husayinning do'stlari tamomila o'zlarini yo'qotgan, yoshlik savdosiga sho'ng'ib, mutlaqo beboshlik daryosida suzib ketadiganlardan emas. Yoki hali bu holga yetib kelganlaricha Yo'q. Faqat shu ahvolga yetib kelish uchun bo'l-bo'l qilishib suhbatlashishar, chekishar, muallimlarni tanqid va mazax qilish bilan mashg'ul bo'lishar, ammo bu ishlarini asosan maktabdan uzoqda qilishardi. 
O'sha tun Husayin chekmadi. Taklifni qabul qilmadi. Oralarida: Qaranglar, uning og'zi sasib qolarmish, - deb masxara qilganlar bo'ldi. Zo'rlab chektirmoqi bo'lganlar bo'ldi. Qo'llaridan kelmadi. 
Husayinning jig'iga tegardi. Uni mazax qilib, ko'ngil ochmoqchi bo'lardnlar. O'zlarini katta olishib, uni bola ko'rardilar. Yigitchilik degani ayollarga o'xshab chekmasdan o'tirish emas, - deyishardi. Husayin turib ketay desa, ortidan gap qilishadi. Qolaversa, bu mutlaqo bolalarcha harakat bo'lardi. Shuning uchun vaziyatni ko'ngilsiz tarafga burmadi, sabr etdi. 
Husayin onasi bilan bo'lib o'tgan azondagi ko'ngilsiz suhbatdan so'ng ming bir o'ylar bilan maktabga keldi. Birinchi soat adabiyot darsi edi. Qora O'g'lonning she'rlarini o'qishardi. Husayin oxiridan ikkinchi qitaga diqqat qildi. Munozara qilayotganlar tinchlanmas va tinglashmasdi:

Murodim so'zlamoq bunda nasihat, 
Sizga munosibdir tinglamoq faqat, 
Mehribon bo'lganga ko'rsatma zahmat, 
Sevganning so'zidan kechguvchi bo'lma!

Termani baytma-bayt izohlayotgan sinfdoshlarining so'zlarini eshitmasdi. Yoshiga munosib bu she'r unga qattiq ta'sir qildi, Mehribon bo'lganga ko'rsatma zahmat - Sevganning so'zidan kechguvchi bo'lma! bayti unga kechasi kechgan totsiz hodisalarni eslatdi. Og'aynilarini oddiy tamaki chekish uchun ranjitganini o'yladi. Ikki tortim tamaki uchun ham do'stlarining ko'nglini qoldiradimikin? To'g'risi Husayin o'g'ilbolaga munosib ish qilmadi. Va nihoyat, bir chekishdan bir balo bo'lmasdi, ularning ham dili og'rimasdi. Inson do'sti uchun zahar yutadn-ku. Masxara bo'lgani-chi. O'sha ondan e'tiboran o'tgan bir yarim soatlik ko'ngilsiz vaqtni, o'ziga qaratilgan qochirimlarni o'yladi. Bunga birgina chekishni deb o'zi sababchi bo'lganini tan oldi. Yarashmagan qiliq edi bu. Tom ma'nosi bilan xomlik qildi. O'rtada tuzatilishi kerak bo'lgan xato turardi. Bu xatoni tan olib, tengdoshlaridan kechirim so'rashi kerak. Muallim:
- Husayin, shu so'nggi baytni, sen izohla, - deyishi bilan o'ylari tarqab ketdi. O'rnidan turdi va so'nggi baytni o'qidi:
Seni har davrada hijolat qilar, Yomonlar izidan ko'chguvchi bo'lma!
Husayinning miyasida chaqmoq chaqnagandek bo'ldi. Avvalgi va keyingi baytlar orasidagi bog'lanishdan esankiradi. Yutindi va boshini ko'tardi:
- Ustoz, bu baytda Qoracha O'g'lon yomon, axloqsiz kimsalar bilan do'st bo'lmaslikni nasihat qilmoqda. Bunday do'stlik natijasida tarbiyamiz buzilib, yomon odatlar o'rganishimizni, yig'in va majlislarda uyaladigan holga tushishimizni eslatmoqda. Bunday davradoshlar orasidagi harakatlar, so'zlar do'st sifatida, albatta, bizni uyaltiradi. Ularning oshnosi bo'lganimiz uchun odamlar nazaridan qolamiz, qimmatsiz insonga aylanamiz, 
- Yaxshi Husayin, oldingi baytlarga nima deysan: Mehribon bo'lganga ko'rsatma zahmat - Sevganning so'zidan kechguvchi bo'lma! Bizga do'stlik, mehribonlik qilgan, bizni yaxshi ko'rgan kimsalarni nima qilamiz? Ularni tark etsak, sevganimizning so'ziga quloq solguvchi bo'lamizmi?
Husayin bir-ikki lahza o'ylab javob berdi:
- Ustoz, yaxshi ko'rganning so'ziga quloq solmaslik, bajarmaslik insoniylikdan emas. Do'stlikka xiyonat. Faqat bu misrada kelgan sevgili so'ziga alohida e'tibor qilmoq kerak deb o'ylayman. Sevgili, ya'ni mehribon degani o'z manfaati uchun g'ayri shar'iy ishlarga boshlaguvchi degani emas. Zero, bunday odamni mehribon, yaxshi ko'rguvchi deb bo'lmaydi. Aslida bizning axloqiy saviyamizni tushiradigan do'st bizni sevmaydi. Yaxshi ko'rgan - suyuklisiga yaxshi bo'lishni istaydi. Qanday inson o'zi uchun qimmatli bo'lgan kishini noo'ng'ay, uyaladigan holga keltiradi? Do'stini yaxshi ko'rgan odam uni uyaltiradigan holga tushirmaydi, balki bunday holda bo'lsa, qutqarishga harakat qiladi. Do'st yuziga loy chaplash emas, uning yuzidagi g'uborni artish bizning vazifamiz emasmi? Bizni haq yo'ldan chalg'itib, yomonlikka boshlaydigan do'stni har doim, hatto lo'lilar orasidan ham topa olishimiz mumkin. 
Husayin shu yerda so'zini tugatdi. Tugatdi emas, onasidan eshitgan jumlani gapirolmay, uning farishtaday sof, nurli yuziga ro'baro' kelgandek jim qoldi. Balki davom etardi. Jim qolganini so'zini tugatdi deb o'ylagan o'qituvchi tashakkur aytdi. Husayin o'tirdi. Keyingi soat axloq darsi edi. Mavzu ota-ona oldidaga burch, axloqiy vazifa. O'qituvchi bir hadisi sharif o'qidi: Jannat onalar oyog'i ostidadir. So'ng sinfga murojaat qilib, birgalikda hadisni izoxlashni topshirdi. 
- Usmon, bu hadisni qanday tushunasan? Masalan, bu onalar oyoq bosgan joyda jannat bor deganimi?
- Ustoz, jannat onalar oyog'i ostida, degani jannatga ularning oyoqlari ostiga poyondoz bo'lar darajada hurmat va xizmat etish bilan kiriladi deganidir. Shu qadarki, ularga hurmatdan inson bir narsa yo'qotmaydi, aksincha, Alloh huzurida hurmati ortadi. 
Xizmatiga yarasha jannatga yaqinlashadi. Bu aslida bir misol. Ona rozi qilinmaguncha jannatga kirishga yo'l yo'q ma'nosidadir. 
Husayin dustini tinglarkan, ertalab onasi bilan bo'lib o'tgan ko'ngilsiz suhbatni esladi. Oldingi darsda do'st haqida o'zi aytgan so'zlar xayolidan o'tdi. Vijdoni o'zini haqsizga chiqardi. Onasi aytgan so'zlarga e'tiroz bildirganini yana bir bora angladi. Onasi do'st haqida so'zlarkan, o'z manfaatini o'yladimi? Husayin yaxshi do'st orttirsa, kimga foydayu, yomon do'st topsa, kimga zarar? Avvalo o'ziga emasmi? Shunday ekan, onasi o'zi uchun emas, o'g'li uchun so'zlaganligiga qanday shubha bo'lishi mumkin? Husayin o'sha kun darsda, tanaffuslarda o'yladi. Bir tarafda - onasi, ikkinchi tomonda sinfdoshlari. Ich-ichidan onasini tan olmoqda edi, ammo uch yil birga o'qigan sinfdoshlariga nima deydi?
Uchinchi darsni tugatishardi. Dars yakuniga o'n besh daqiqacha bor. Eshik taqilladi, kutilmasdan ochildi. Oldinda maktab mudiri yordamchisi, izma-iz boshqa domla ichkari kirishdi. Dars o'tayotgan o'qituvchiga yaqinlashib, astagina bir-ikki so'z shivirladi. O'qituvchi boshi bilan tasdiq ishorasi qildi. Mudir yordamchisi sinfga murojaat qildi: Bolalar, turinglar! So'ng:
- Hamma qo'lini boshiga qo'ysin! - deb buyurdi. Tintuv o'tkazishmoqchi ekanligi ma'lum bo'ldi. Husayin hayratlandi. Oqshom chekkan sinfdoshlarining illatlari ochilmoqda edi. Ko'zining yoni bilan ularga qaradi. Ranglarida, tuslarida o'zgarish, xayajon sezilmaydi. Balki yonlarida yo'qdir deb o'yladi. Ayni paytda o'zi g'oyatda hayajonda edi. 
Tekshirish boshlandi. Uchalasi barobar izlashardi. Navbat chekadigan o'rtog'iga kelganda Husaying'a bir narsa bo'ladiganday yuragi tez urib ketdn, hayajonlandi. Haqiqatan uning orqa cho'ntagidan tamaki qutisi olinib oldiga qo'yiblganda Husayin uyalib boshini egdi. O'rtog'i-chi, uyaldimi? Aslo. Na uyaldi, na hayajonlandi. O'zini xuddi cho'ntagidan qo'rg'oshin qalam yoki kundalik daftar topilgandek tutardi. 
- Erto'g'on, bu nima?
- Sigaret, janob. 
- Yaxshi, bu holingdan hijolat chekmayapsanmi? Uyalmansanmi?
- Tamaki otamniki. Uyda unutib qoldiribdi, tushki dam olishda eltib bermoqchiman. Agar uyalish kerak bo'lsa, otam uyalishi kerak. 
Shu javob bilan ish bitdimi? Albatta, yo'q. Tartib-intizom majlisida masala ko'rilib, hal etiladi. Diqqatga sazovor jihati shuki, berilgan javob oldida Husayin qip-qizarib ketdi. O'rtog'ida topilishi shart bo'lgan to'g'rilik va hayo tuyg'ularining yo'qligi qizartirdi uni. Erto'g'on sigaret otasinikiligini aytganda, boshini burib qaradi. Parta ustida turgan tamaki qutisi kechagi, tungi xotiralarni uyg'otdi. Tanaffusga chiqqanlarida Husayin unga yaqinlashdi:
- Nega sigaret otamniki deding, Erto'g'on?
Erto'g'on Husayinni esli-hushli ko'rishni istaganday achinib qaradi. 
- Go'daksan, Husayin, - dedi va ketdi...

 * * *
Izma-iz kelgan bu voqealar go'yo til biriktirib, Husayinni onasidan uzr so'ratish uchun sodir bo'lganday. Erto'g'ondan to'g'ri gapirmaganining sababini so'raganda bergan javobi yaraga sepilgan qalampir bo'ldi. Husayin uni bugungacha yaxshi bilmagani, u va unga o'xshaganlar bilan do'st bo'lgani uchun uyaldi. Bu do'st Husayinni majlislarda uyaltirishi, axloqiy buzuq yo'llarga yo'llashi mumkin. Tutiladigan eng to'g'ri yo'l - to'g'rilikdan qayrilganni to'g'ri yo'lga keltirmoq. Hech qachon kim bilandir do'stlashish majburiyat bo'lmagan. U yoki bu kimsa bilan do'stlashish, yoki do'stlashmaslik tavsiya etilishi mumkin, holos. Husayin ham Erto'g'on bilan do'st bo'lishga majbur emasdi, shuni anglagan holda uni tark etishga qaror qildi. 
Erto'g'onning xatolari tufayli maktabdan haydalishi bu qarorning xato emasligiga dalil bo'ldi. 
